Ulica Piotrkowska. Historia ulicy Piotrkowskiej i Łodzi przemysłowej

piotrkowska-nr.pl

© Wszystkie prawa zastrzeżone

Ulica Piotrkowska. Historia ulicy Piotrkowskiej i Łodzi przemysłowej
Piotrkowska_86
26 marca 2015
Ulica Piotrkowska. Historia ulicy Piotrkowskiej i Łodzi przemysłowej

Próchnika

Więckowskiego

Zielona

6 Sierpnia

Andrzeja

Zamenhofa

Mickiewicza

Żwirki

pl. Wolności

Radwańska

pl. Wolności

Brzeźna

Rewolucji 1905

Jaracza

Narutowicza

Traugutta

Moniuszki

Tuwima

Nawrot

Roosevelta

Piłsudskiego

Wigury

 

ulica Piotrkowska 86

ulica Piotrkowska 86 nr hip. 519

do 1850 r. nr 97

 

 

Pod koniec lat 30-tych XIX w. Gottlieb Lischke, ówczesny właściciel nieruchomości przy Piotrkowskiej 97 (dz. Piotrkowska 86), sprzedał ją Janowi Bossert.

 

W połowie lat 50-tych nieruchomość należała do Józefa Müller.

 

W latach lat 60-tych właścicielem posesji był Mosiek Goldkranz (1819-1887).

 

Przynajmniej od początku lat 80-tych nieruchomość, ze stojącym nadal na froncie parterowym domem drewnianym, należała do Filipa Lisnera (Liesnera).

W 1880 r. Lisner wykupił grunt działki.

1880 - "O wykupie czynszów przez Filipa Liesnera z gruntu nr 47/519 [powinno być 97/519] w mieście Łodzi". [zobacz]

W podwórzu posesji, według projektu z 1882 r., Lisner wystawił dwupiętrową tkalnię, kotłownię i komin fabryczny. W następnych latach powstały nowe oficyny fabryczne.

 

Ok. 1893 r. posesja przeszła w ręce drukarza i wydawcy, Jana Petersilge (zobacz poniżej).

Kamienica frontowa została wzniesiona ok. 1896 r. Sylwetka Jana Gutenberga, zdobiąca front kamienicy, dawała dowód profesji właściciela.

Taryfa domów z 1920 r. wymienia sukcesorów Jana Petersilge jako właścicieli nieruchomości.

 

W latach 90-tych Petersilge był właścicielem działki pierwotnej wielkości, sięgającej do ulicy Mikołajewskiej (dz. Sienkiewicza). Prezentowany poniżej archiwalny dokument budowlany, z 1896 r., zawiera również projekt kamienicy frontowej od strony Mikołajewskiej (dz. Sienkiewicza 33). Obiekt nie powstał, a wschodnia połowa działki pozostawała niezabudowana jeszcze w połowie pierwszej dekady XX w. Jedyną pozostałością po niezrealizowanym projekcie jest widok elewacji w dokumentacji budowlanej - zobacz.

 

Przy Piotrkowskiej 86 funkcjonowała szkoła i klinika lekarsko dentystyczna Adolfa (Arona) Żadiewicza.

 

Przed I wojną i w latach międzywojennych, w wynajętych pomieszczeniach frontowych parteru i pierwszego piętra, Henryk Fuglewicz prowadził elegancką restaurację i kawiarnię „Louvre”.

Zdjęcia, oraz reklama prasowa, zamieszczona w przewodniku po Wystawie Rzemieślniczo-Przemysłowej z 1912 r., dają obraz ówczesnego lokalu - zobacz

 

Podczas demonstracji antyniemieckiej 9 kwietnia 1933 r., zorganizowanej w odpowiedzi na rosnący terror w hitlerowskich Niemczech, zdemolowano drukarnię "Freie Presse" przy Piotrkowskiej 86 (MA).

 

 

Archiwalne dokumenty budowlane:

1892 – „Projekt na budowę przez Filipa Lisnera murowanej, dwupiętrowej oficyny, odbudowę spalonej, dwupiętrowej, parowej przędzalni wełny, budowę parterowego budynku wilkowni, nadbudowę pierwszego piętra nad istniejącą, murowaną, parterową oficyną i budowę ustępów pod numerem 519 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz]

1896 – „Projekt budowy przez Jana Petersilge, pomiędzy ulicami Piotrkowską i Mikołajewską w mieście Łodzi pod numerami 86/519 i 33/519a, dwóch, trzypiętrowych domów i podobnych dwóch oficyn”. [zobacz]

1912 – „Projekt przebudowy półpiętra z przeznaczeniem na restaurację w istniejącym murowanym, trzypiętrowym domu i przebudowy parteru istniejącej murowanej, dwupiętrowej oficyny na kuchnię na nieruchomości numer 519/86 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi, należącej do spadkobierców Petersilgego”. [zobacz]

 

Ogłoszenia prasowe:

  • Skład mebli firmy B-ci Thonet w Wiedniu
  • Tadeusz Hanicki Szkoła muzyczna
  • Ch. J. Wiślicki Fabryka towarów wełnianych
  • Józef Orłowski Sprzedaż wyrobów Moskiewskiej Fabryki Dywanów
  • Dr med. Bartoszewicz Pracownia analiz bakteriologicznych
  • Ad. Żadiewicz Szkoła lekarsko-dentystyczna
  • Tow. Akc. Zakładów Przemysłowych L. Grohmana Skład fabryczny
  • Neiman i Rumkowski Manufaktura pluszowa
  • Kompania SINGER Magazyn maszyn
  • Mieczysław Weinberg i S-ka Płótna filtracyjne
  • „Libertas” Towarzystwo wydawnicze

 

 

Oficyna wydawniczo drukarska Jana Petersilge

Jan Petersilge urodził się w Dreźnie, w 1830 r. Przodkowie Jana, noszący nazwisko Silge, wywodzili się z Hiszpanii, gdzie handlowali winem. Związek z ruchem reformatorskim w kościele i wynikające z tego zagrożenie ze strony inkwizycji, zmusiło rodzinę Silge do opuszczenia kraju ojczystego i osiedlenia się w Niemczech. Na skutek pomyłki niemieckiego urzędnika, imię seniora rodu (Pedro, niem. Peter) dopisano do nazwiska i w ten sposób powstało nowe, nietypowe nazwisko – Petersilge.

Od zakładu litograficznego w spółce z Józefem Czaczkowskim, przez pismo polsko-niemieckie „Łódzkie ogłoszenia – Łodźer Anzeiger”, po niemiecki „Lodzer Zeitung” – tak rozwijała się działalność Jana Petersilge, właściciela najstarszej i największej łódzkiej oficyny wydawniczo drukarskiej.

Redakcja i ekspedycja 'Lodzer Zeitung"mieściły się, z biegiem lat, pod różnymi adresami (MA):

  • rok 1863 - redakcja i ekspedycja przy Piotrkowskiej 279 (północna część obecnej Piotrkowskiej 11), ze stojącym na froncie parterowym domem murowanym, należącym wtedy do Henryka Vorverk,
  • rok 1867 - redakcja i ekspedycja przy Konstantynowskiej 327 (dz. Legionów 5),
  • rok 1870 - redakcja i ekspedycja przy Piotrkowskiej 275 (dz. Piotrkowska 17),
  • rok 1878 - redakcja i ekspedycja przy Piotrkowskiej 255 (dz. Piotrkowska 18),
  • rok 1886 - drukarnia i redakcja przy Konstantynowskiej 320f (dz. Legionów 28), ekspedycja i biuro ogłoszeń przy Piotrkowskiej 11, w domu Scheiblera,
  • rok 1887 - drukarnia i redakcja przy Konstantynowskiej 320f (dz. Legionów 28), ekspedycja i biuro ogłoszeń przy Piotrkowskiej 263 (dz. Piotrkowska 50),
  • od ok. 1897 - wszystkie działy przy Piotrkowskiej 86.

 

Posesja przy Konstantynowskiej 28 (nr hip. 320f), gdzie funkcjonowała drukarnia i redakcja Petersilge, należała do niego przynajmniej od drugiej połowy lat 80-tych XIX w.

1891 - "Projekt budowy przez Jana Petersilge murowanej, parterowej oficyny mieszczącej maszyny litograficzne i typograficzne pod numerem 320f przy ulicy Konstantynowskiej w Łodzi". [zobacz]

Jednopiętrowy dom frontowy został wzniesiony przez wcześniejszego właściciela, w połowie lat 70-tych.

1874 - "Proekt postrojki kammenago dvuchětažnago doma c fligeljami vo dvorovom městě G. Micinskoj pod Nr 320f po Konstantynovskoj". [zobacz]

Dom Micińskiego,wkrótce po wystawieniu, jest widoczny na fotografii E. Stummana z drugiej połowy lat 70-tych XIX w. (MA).

W drugiej połowie lat 90-tych XIX w. Petersilge przeniósł swoje przedsiębiorstwo na Piotrkowską 86, a obiekty przemysłowe przy Konstantynowskiej wydzierżawił na potrzeby produkcji włókienniczej.

1899 - "O podaniu Leopolda Asterbluma o zezwolenie na założenie tkalni mechanicznej na nieruchomości pod nr 28/320f przy ulicy Konstantynowskiej w Łodzi". [zobacz]

Po śmierci Jana Petersilge nieruchomość przy Konstantynowskiej 28 pozostawała jeszcze kilka lat w rękach jego spadkobierców, a ok. 1912 r. została sprzedana rodzinie Kartowskich (małżeństwo Hersza i Gitli, oraz Arona i Reginy Kartowskich). Taryfa domów z 1920 r. wymienia nadal Kartowskich jako właścicieli.

1914 - "Projekt nadbudowy przez Arona Kartowskiego drugiego i trzeciego piętra na murowanym, piętrowym domu i przebudowy tegoż, a także budowy wiaty pod numerem 28 przy ulicy Konstantynowskiej w mieście Łodzi". [zobacz]

Projekt urządzenia kinematografu, złożony przez Arona Kartowskiego w 1914 r., prawdopodobnie nie doczekał się realizacji. Być może plany pokrzyżował wybuch wojny.

1914 - "Projekt przebudowy przez Arona Kartowskiego murowanego, parterowego budynku fabrycznego na kinematograf na nieruchomości pod numerem 28 przy ulicy Konstantynowskiej w mieście Łodzi". [zobacz]

Zarówno przed I wojną światową, jaki i w okresie międzywojennym, przy Konstantynowskiej 28 funkcjonowało wiele firm, głównie włókienniczych - zobacz.

Posesja przy obecnej ulicy Legionów 28 zatraciła charakter przemysłowy, na rzecz mieszkalnego, ale wiele się nie zmieniła. Na Google Earth z 2007 r. widać jeszcze kształt dawnych zabudowań fabrycznych, z kominem w tylnej części podwórza (MA).

 

Działalność Jana Petersilge przybliża poniższy fragment artykułu Hanny Tadeusiewcz z 1991 r. "Łódzkie firmy drukarskie XIX i XX w.: (zarys dziejów)"

"W tymże trudnym przedpowstaniowym okresie zorganizowano w mieście pierwszą drukarnię, która  wykonywała również prace wchodzące w zakres litografii. Założył ją zapewne w I860 lub 1861 r. przybyły z Warszawy Jan Petersilge (1830-1905) - litograf z wykształcenia - wspólnie z Józefem Czaczkowskim, także warszawskim litografem, który wkrótce ze spółki wystąpił. Petersilge na zlecenie  władz rosyjskich z 2 XII 1863 r. i przy finansowym wsparciu miejscowych fabrykantów rozpoczął druk  ukazującej się dwa razy w tygodniu pierwszej w Łodzi polsko-niemieckiej gazety pt. "Łódzkie Ogłoszenia"- "Lodzer  Anzeiger", przekształconej w 1865 r. na pismo niemieckie "Lodzer Zeitung", ukazujące  się w latach 1885-1915 codziennie. Drukarnia mieszcząca się w 1872 r. przy ul. Piotrkowskiej 21 (?)  początkowo prymitywnie wyposażona tylko w pedały nożne, w 1877 r. otrzymała cylindryczną maszynę pospieszną. Po kilku latach (13 czerwca 1885) doszczętnie zniszczył ją pożar, ale już w rok później została zorganizowana na nowo we własnym budynku Petersilgego przy ul. Konstantynowskiej  28 (obecnie Obrońców Stalingradu). Stale modernizowany zakład w 1889 r. dysponował 3 pospiesznymi maszynami drukarskimi, 8 maszynami litograficznymi i maszyną pospieszną do odbijania afiszy. Dobrze rozwijającą się firmę przeniósł właściciel do dwu pofabrycznych oficyn przy ul. Piotrkowskiej 86, dobudowując na przełomie lat 1900/1901 trzeci gmach frontowy łączący oficyny, ozdobiony figurą Jana Gutenberga i stosownymi witrażami (zachowane do dziś). Przedsiębiorstwo zwiększało i unowocześniało sprzęt (w 1902 r. zainstalowano tu pierwszą w Łodzi maszynę rotacyjną), zatrudniało też coraz liczniejszy personel (w roku 1855 - 35 osób, na początku XX w. - 130 pracowników). Firmą kierował wówczas Ludomir Mazurkiewicz i była ona w tym czasie jedynym zakładem drukarsko-łitograficznym w Łodzi stojącym na wielkomiejskim poziomie. Poza "Lodzer Zeitung" zakład tłoczył m. in. podręczniki szkolne i wydawnictwa łódzkiej księgarni Ludwika Fiszera, wysokie nakłady kalendarzy (do 40 tys. egz.), oraz druki urzędowe i akcydensowe na potrzeby przemysłu i władz miejskich. Po śmierci właściciela (22 lutego 1905 r.) oficynę pod niezmienioną nazwą prowadzili: zięć Jan Ouber i synowie Roman (zm. 1906), Włodzimierz (ur. ok. 1859) i Michał; ten ostatni był współwłaścicielem zakładu do 1910 r. Od tego czasu przedsiębiorstwo wydrukowało 233 tytuły książek i broszur, nie licząc prasy i akcydensów. Następnie produkcja została zawężona tylko do druku "Lodzer Zeitung" (zlikwidowano urządzenia do tłoczenia dzieł i akcydensów). Po wkroczeniu do miasta Niemców w 1915 r. gazetę zawieszono, a najstarszy łódzki zakład drukarsko-litograficzny uległ likwidacji."

Wymieniony powyżej pożar drukarni Petersilge, który miał miejsce 13 czerwca 1885 r., dotyczył posesji Zelmana Salomonowicza przy Piotrkowskiej 18. Opis tego wydarzenia możemy przeczytać w "Dzienniku Łódzkim" (MA).

 

Krótko po śmierci Jana Petersilge, w 1906 r., kiedy firmą kierowali jego synowie, Michał i Roman, doszło do tragicznego wydarzenia. Roman Petersilge, który uniemożliwił druk ulotek partii SDKP i L, został zamordowany przez członków tego ugrupowania (MA).

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz