Ulica Piotrkowska. Historia ulicy Piotrkowskiej i Łodzi przemysłowej

piotrkowska-nr.pl

© Wszystkie prawa zastrzeżone

Ulica Piotrkowska. Historia ulicy Piotrkowskiej i Łodzi przemysłowej
Piotrkowska_107
30 marca 2015
Ulica Piotrkowska. Historia ulicy Piotrkowskiej i Łodzi przemysłowej

 

ulica Piotrkowska 107

ulica Piotrkowska 107 nr hip. 756

do 1850 r. nr 146

 

 

Na mocy Protokołu Deklaracyjnego, zawartego w kwietniu 1832 r., Jan Job, niepiśmienny skrzypczarz, deklarował:

Przybywszy do miasta tutejszego, mianowicie z miasta obwodowego Piotrkowa, zamierzyłem ostatecznie tu osiąść z obowiązkiem utrzymywania w ciągłym ruchu fabryki skrzypców składającej się z 2 warsztatów przy których 1 czeladnik użytym będzie.

Pan Jan zobowiązał się również do pobudowania w przeciągu najdalej lat 2 na obranym jako wyżej placu [plac nr 146, obecnie Piotrkowska 107] domu drewnianego gontami krytego 23 łokci* długości 18 szerokości i 5 łokci wysokości.

* - 1 łokieć = 0,576 m

Jan Job z pewnością nie zdążył zbudować domu, ponieważ zmarł 3 miesiące po podpisaniu Protokołu, w lipcu 1832 r.

 

Wdowa po Janie Job, Karolina, z domu Ham (córka skrzypczarza, Gottfryda Ham), wyszła powtórnie za mąż, w 1838 r., za powroźnika, Kazimierza Neumann.

Szczęście nie sprzyjało Pani Karolinie. Pod koniec lat 40-tych była powtórnie wdową.

Na froncie stał parterowy dom drewniany.

Karolina Neumann pozostawała właścicielka przynajmniej do końca lat 60-tych.

 

Kolejny właściciel, Samuel Majer, wykupił w latach 70-tych XIX w. grunt działki.

 

1879 - "O wykupie bezterminowych czynszów przez Samuela Majera z gruntu nr 146/756 w mieście Łodzi". [zobacz]

 

Wkrótce po wykupie gruntu nieruchomość przeszła w ręce Salomona Bahariera, który wystawił dwupiętrową kamienicę. Obiekt powstał według projektu z 1881 r., autorstwa Edwarda Creutzburga.(projekt fasady przedstawia drugie zdjęcie w galerii).

 

Pod koniec lat 80-tych nieruchomość należała do  Majera Cylicha.

Cylich dobudował trzecie piętro kamienicy frontowej, według projektu Piotra Brukalskiego z 1895 r. (projekt fasady przedstawia trzecie zdjęcie w galerii).

 

Ok. 1897 r. nieruchomość przeszła w ręce małżeństwa Anieli i Henryka Sachs i pozostawała własnością rodziny Sachs jeszcze w latach 20-tych XX w.

Nowi właściciele przebudowali elewację frontową, według projektu Dawida Lande z 1897 r. (projekt fasady przedstawia czwarte zdjęcie w galerii).

Obszarem aktywności Henryka Sachsa był przemysł chemiczny. W Częstochowie funkcjonowała fabryka wyrobów chemicznych.

1889 - "O budowie przez Henryka Sachsa murowanej, parterowej przybudówki przy fabryce wyrobów chemicznych przy szosie z Mirowa do Częstochowy pod numerem 896". [zobacz]

1893 - "O zatwierdzeniu planu budowy przez Henryka Sachsa w mieście Częstochowie [na nieruchomości] pod numerem 896 murowanej, parterowej dobudówki do istniejącej fabryki wyrobów chemicznych". [zobacz]

1903 - "Projekt instalacji oświetlenia elektrycznego fabryki wyrobów chemicznych Henryka Sachsa na rogu szosy Mirów – Częstochowa i szosy do Olsztyna w mieście Częstochowie w guberni piotrkowskiej". [zobacz

 

Czy dr Józef Sachs (1869-1931), którego dom komisowo agenturowy funkcjonował przy Piotrkowskiej 107, to członek tej samej rodziny?

Dr Sachs, to ówcześnie znana i ceniona w Łodzi postać, członek wielu instytucji i stowarzyszeń, między innymi prezes Stowarzyszenia Właścicieli Przedsiębiorstw Chemicznych, oraz Stowarzyszenia Kupców m. Łodzi. Za zasługi na polu społecznym i oświatowym został pośmiertnie odznaczony, w 1931 r., Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, a zarząd Stowarzyszenia Kupców m. Łodzi podjął uchwałę utworzenia biblioteki ekonomicznej jego imienia.

Pytanie dotyczące ewentualnego pokrewieństwa dr Józefa Sachsa i właściciela posesji przy Piotrkowskiej 107, Henryka Sachsa, nie jest jedyne. Nota prasowa z 1899 r. (MA) podaje, że ojcem dr Józefa Sachsa, był Jakób Sachs. Ta informacja (również branża chemiczna, jako jeden z obszarów działalności zawodowej) sugeruje związek z postaciami tworzącymi historię posesji przy Piotrkowskiej 44 i Piotrkowskiej 151.

 

* * *

 

We wrześniu 1899 r. Aleksander Roszkowski otworzył przy Piotrkowskiej 107 filię swojej cukierni (MA). Na początku 1902 r. filia została przeniesiona na Piotrkowską 103.

 

W okresie międzywojennym działał pod tym adresem ekskluzywny sklep firmy „Ludwik Spiess i Syn(MA).

 

* * *

 

Ok. 1898 r. Józef Sachs kupił dom i fabrykę Juliusza Joba przy Dzielnej 36. Zbieżność imienia i nazwiska może być przypadkowa, ale nadarza się okazja do przedstawienia tego ciekawego i mało znanego obiektu, u zbiegu obecnej ulicy Narutowicza i Kilińskiego - zobacz poniżej.

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz

 

Piotrkowska 107 - zdjęcia współczesne

 

 

Archiwalne dokumenty budowlane:

1895 – „Projekt nadbudowy trzeciego piętra w dwupiętrowym, od strony ulicy, domu frontowym, budowy dwóch murowanych, trzypiętrowych oficyn i piętrowego budynku gospodarczego na nieruchomości pod numerem 756/107 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi przez właściciela Cylicha”. [zobacz]

1897 – „Projekt remontu kapitalnego z poszerzeniem otworów [okien i drzwi] parteru fasady frontowej, podwyższenie trzeciego piętra i nadbudowa poddaszy nad dwoma trzypiętrowych oficynami, na nieruchomości Henryka Sachsa pod numerem 756/107 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz]

 

Ogłoszenia prasowe:

  • S. Sterling Dom agenturowo-komisowy
  • I. Tempelhoff Pracownia ubiorów męzkich
  • „Wiśniewska” Łódzka filia warszawskiej pracowni gorsetów
  • Rudolf Stern Cukiernia
  • Aleksander Roszkowski Cukiernia
  • Józef Wofen Fabryka wyrobów kamgarnowych i wełnianych
  • J. Wiesel Dom handlowo-komisowy
  • A. Leutner i S-ka w Rydze Skład fabryczny rowerów
  • Józef Wofsy Fabryka wyrobów kamgarnowych i wełnianych
  • M. L. Brisk Fabryka wyrobów pluszowych
  • M. Rosenblum Skład obrazów, widokówek i maszyn do pisania
  • Wł. Kaczmarek Księgarnia
  • L. B. Kruglański Skład fabryczny
  • Dr Józef Sachs Dom agenturowo-komisowy
  • Warszawskie Tow. Akc. Handlu Towarami Aptecznymi (daw. Ludwik Spiess i Syn) Filia w Łodzi
  • St. Koziorowski Skład artykułów elektrotechnicznych
  • S. Lenkiński Krawiec męski
  • H. Warszawski Skład metali i żelaza
  • „Płomień” Fabryka wyrobów jedwabnych i półjedwabnych
  • Spółka. Handl. Tech. „Wenta” Artykuły młynarskie i tartaczne
  • Sp. Akc. Ludwik Spiess i Syn Zakłady chemiczne, oddział w Łodzi
  • A. Epsztajn Wytwórnia deseni tkackich i kart żakardowych

 

 

fabryka Juliusza Joba

odcinek ulicy Dzielnej, od Widzewskiej, do Skwerowej (dz. Narutowicza 38-50)

Na dużej parceli narożnej o nr hip. 1433 (MA), u zbiegu ulicy Dzielnej (dz. Narutowicza) i Widzewskiej (dz. Kilińskiego), obejmującej obecne numery Narutowicza 38-42, Juliusz Job wystawił w latach 70-tych XIX w. dwupiętrową fabrykę wełnianą - przędzalnię wełny i wigonii, oraz niciarnię (MA). W tym czasie była to jedyna zabudowana działka na froncie ulicy Dzielnej, na odcinku od Widzewskiej, do Skwerowej (dz. POW). Zgodnie z łódzkim zwyczajem, w 1891 r. Pan Juliusz wystawił przy fabryce jednopiętrowy, narożny dom mieszkalny (MA).

1891 - "O budowie przez Juliusza Joba murowanego piętrowego frontowego domu ze strychem i piwnicą na nieruchomości numer 1433a na rogu ulic: Dzielnej i Widzewskiej w Łodzi". [zobacz]

Fabryka Juliusza Joba jest widoczna na fotografiach przedstawiających cerkiew p.w. św. Aleksandra Newskiego (MA).

W drugiej połowie lat 90-tych XIX w. nieruchomość, wtedy już pod adresem Dzielnej 36, przeszła w ręce nowego właściciela, Józefa Sachsa, który na początku XX w. dzierżawił dom mieszkalny Mendelowi Chaimowiczowi.

1901 - "Projekt zdjęty z natury części piętrowego domu, w którego parterze wewnętrzna, poprzeczna ściana została zastąpiona żelaznymi belkami przez dzierżawcę Mendela Chaimowicza, na nieruchomości Józefa Zaksa w mieście Łodzi, na rogu ulic: Widzewskiej i Dzielnej". [zobacz]

Zabudowania wystawione przez Juliusza Joba przy Dzielnej 36 zastąpiły nowe obiekty. W latach 1910-12 rodzina Dobrzyńskich wystawiła narożny hotel „Palast” (dz. hotel „Polonia”).

1912-13 - "Zdjęty z natury plan murowanego, pięciopiętrowego budynku Palast Hotelu pod numerem 36 na rogu ulic Dzielnej i Widzewskiej w mieście Łodzi". [zobacz]

W zbliżonym czasie powstały okazałe kamienice pod obecnym adresem Narutowicza 40 i 42.

1914 - " Projekt budowy przez Abrama Perlmutera murowanego, czteropiętrowego z mansardą domu i z taką samą oficyną oraz trzypiętrowej oficyny pod numerem 36 przy ulicy Dzielnej w mieście Łodzi". [zobacz]

1910 - " Projekt budowy murowanego, czteropiętrowego, frontowego domu mieszkalnego z takimi samymi oficynami, a także murowanej, trzypiętrowej oficyny na nieruchomości Mendla L. Briska pod numerem 36/1433 przy ulicy Dzielnej w mieście Łodzi". [zobacz]

 

Jakie wydarzenia przyczyniły się do gruntownej przebudowy posesji przy Dzielnej 36? Co stało się z fabryką Juliusza Joba?

Wskazówką okazała się fotografia ulicy Dzielnej (MA), na której widać jeszcze narożny dom Joba, ale w miejscu fabryki rozpościera się pusty plac ogrodzony parkanem. Rozwiązanie zagadki przyniosły informacje z gazety "Goniec Łódzki" z 1899 r. (MA) i "Rozwój" z 1900 r. (MA).

 

Gdy poznaliśmy historię dawnej posesji Juliusza Joba (dz. Narutowicza 38-42), to rozszerzmy trochę perspektywę i przyjrzyjmy się dalszemu odcinkowi ulicy Dzielnej, do ulicy Skwerowej (dz. POW), czyli obecnemu odcinkowi Narutowicza 44-50.

Jeszcze w 1888 r. pomiędzy fabryką Juliusza Joba, a ulicą Skwerową, rozpościerał się pusty plac (MA). Gruntowna zmiana tego odcinka ulicy Dzielnej, łącznie z wytyczeniem nowej ulicy, Olgińskiej (dz. Piramowicza),  dokonała się w latach 90-tych.

Zabudowa postępowała chronologicznie, ze wschodu, na zachód:

  • w 1892 r. złożono projekt budowy kamienicy narożnej przy obecnej Narutowicza 50, u zbiegu z ulicą Skwerową

1892 - " Projekt budowy przez Henryka Schmidta murowanego, dwupiętrowego, frontowego domu z poddaszem, dwóch murowanych, jednopiętrowych oficyn z poddaszem i murowanych, parterowych zabudowań gospodarczych pod numerem 1433ef na rogu ulic Dzielnej i Skwerowej w mieście Łodzi". [zobacz],

  • w 1893 r. zatwierdzono projekt budowy rezydencji przy obecnej Narutowicza 48

1893 - "O zatwierdzeniu planu budowy przez Gustawa Schreera w mieście Łodzi przy ulicy Dzielnej pod numerem 1433d murowanego, piętrowego domu mieszkalnego z poddaszem i piwnicami i takiej samej oficyny". [zobacz]

Pierwsze obiekty przemysłowe Gustawa Schreera powstały wcześniej, w głębi posesji

1889 - "Projekt budowy dwupiętrowej przędzalni, patrerowego składu, stajni, kantoru i kotłowni, a także komina na nieruchomości Schreera, pod numerem 1433d przy ulicy Dzielnej w mieście Łodzi". [zobacz]

  • w 1896 r. złożono projekt budowy plebanii łódzkiej parafii prawosławnej przy obecnej Narutowicza 46, u zbiegu Piramowicza

1896 - " Projekt zastępczy budowy murowanego, dwupiętrowego domu dla kapłana łódzkiej parafii prawosławnej z takimi samymi dwoma oficynami pod numerem 6/40 w Łodzi ". [zobacz]

  • w niedługim czasie wytyczono ulicę Olgińską (dz. Piramowicza)

1897-99 - "O przeprowadzeniu nowej ulicy między ul. Dzielną a ul. Cegielnianą na koszt właściciela domu Mikołaja Rosenbluma". [zobacz]

  • ok. 1910 r. wzniesiono okazałą kamienicę narożną Rachmila Lipszyca przy obecnej Narutowicza 44, u zbiegu Piramowicza

Pierwszy dom Rachmila Lipszyca, oraz obiekty przemysłowe (fabryka chustek), zostały wystawione wcześniej, w głębi posesji, przy obecnej ulicy Piramowicza 11/13

1899 - "O budowie przez Rachmila Lipszyca murowanego, piętrowego z poddaszem i piwnicami, a od strony podwórza dwupiętrowego domu oraz podpiwniczonych oficyn: dwupiętrowej i trzypiętrowej ze śmietnikiem w mieście Łodzi". [zobacz]

1903 - "O budowie przez Rachmila Lipszyca trzypiętrowej oficyny fabrycznej z poddaszem, murowanego, parterowego składu i portierni pod numerem 4/8 przy ulicy Olgińskiej w mieście Łodzi". [zobacz]

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz

 

Próchnika

Więckowskiego

Zielona

6 Sierpnia

Andrzeja

Zamenhofa

Mickiewicza

Żwirki

pl. Wolności

Radwańska

pl. Wolności

Brzeźna

Rewolucji 1905

Jaracza

Narutowicza

Traugutta

Moniuszki

Tuwima

Nawrot

Roosevelta

Piłsudskiego

Wigury