Ulica Piotrkowska. Historia ulicy Piotrkowskiej i Łodzi przemysłowej

piotrkowska-nr.pl

© Wszystkie prawa zastrzeżone

Ulica Piotrkowska. Historia ulicy Piotrkowskiej i Łodzi przemysłowej
Piotrkowska_107
30 marca 2015
Ulica Piotrkowska. Historia ulicy Piotrkowskiej i Łodzi przemysłowej

Próchnika

Więckowskiego

Zielona

6 Sierpnia

Andrzeja

Zamenhofa

Mickiewicza

Żwirki

pl. Wolności

Radwańska

pl. Wolności

Brzeźna

Rewolucji 1905

Jaracza

Narutowicza

Traugutta

Moniuszki

Tuwima

Nawrot

Roosevelta

Piłsudskiego

Wigury

 

ulica Piotrkowska 107

ulica Piotrkowska 107 nr hip. 756

do 1850 r. nr 146

 

 

Na mocy Protokołu Deklaracyjnego, zawartego w kwietniu 1832 r., Jan Job, niepiśmienny skrzypczarz, deklarował:

Przybywszy do miasta tutejszego, mianowicie z miasta obwodowego Piotrkowa, zamierzyłem ostatecznie tu osiąść z obowiązkiem utrzymywania w ciągłym ruchu fabryki skrzypców składającej się z 2 warsztatów przy których 1 czeladnik użytym będzie.

Pan Jan zobowiązał się również do pobudowania w przeciągu najdalej lat 2 na obranym jako wyżej placu [plac nr 146, obecnie Piotrkowska 107] domu drewnianego gontami krytego 23 łokci* długości 18 szerokości i 5 łokci wysokości.

* - 1 łokieć = 0,576 m

Jan Job z pewnością nie zdążył zbudować domu, ponieważ zmarł 3 miesiące po podpisaniu Protokołu, w lipcu 1832 r.

 

Wdowa po Janie Job, Karolina, z domu Ham (córka skrzypczarza, Gottfryda Ham), wyszła powtórnie za mąż, w 1838 r., za powroźnika, Kazimierza Neumann.

Szczęście nie sprzyjało Pani Karolinie. Pod koniec lat 40-tych była powtórnie wdową.

Na froncie stał parterowy dom drewniany.

Karolina Neumann pozostawała właścicielka przynajmniej do końca lat 60-tych.

 

Kolejny właściciel, Samuel Majer, wykupił w latach 70-tych XIX w. grunt działki.

 

1879 - "O wykupie bezterminowych czynszów przez Samuela Majera z gruntu nr 146/756 w mieście Łodzi". [zobacz]

 

Wkrótce po wykupie gruntu nieruchomość przeszła w ręce Salomona Bahariera, który wystawił dwupiętrową kamienicę. Obiekt powstał według projektu z 1881 r., autorstwa Edwarda Creutzburga.(projekt fasady przedstawia drugie zdjęcie w galerii).

 

Pod koniec lat 80-tych nieruchomość należała do  Majera Cylicha.

Cylich dobudował trzecie piętro kamienicy frontowej, według projektu Piotra Brukalskiego z 1895 r. (projekt fasady przedstawia trzecie zdjęcie w galerii).

 

Ok. 1897 r. nieruchomość przeszła w ręce małżeństwa Anieli i Henryka Sachs i pozostawała własnością rodziny Sachs jeszcze w latach 20-tych XX w.

Nowi właściciele przebudowali elewację frontową, według projektu Dawida Lande z 1897 r. (projekt fasady przedstawia czwarte zdjęcie w galerii).

Obszarem aktywności Henryka Sachsa był przemysł chemiczny. W Częstochowie funkcjonowała fabryka wyrobów chemicznych.

1889 - "O budowie przez Henryka Sachsa murowanej, parterowej przybudówki przy fabryce wyrobów chemicznych przy szosie z Mirowa do Częstochowy pod numerem 896". [zobacz]

1893 - "O zatwierdzeniu planu budowy przez Henryka Sachsa w mieście Częstochowie [na nieruchomości] pod numerem 896 murowanej, parterowej dobudówki do istniejącej fabryki wyrobów chemicznych". [zobacz]

1903 - "Projekt instalacji oświetlenia elektrycznego fabryki wyrobów chemicznych Henryka Sachsa na rogu szosy Mirów – Częstochowa i szosy do Olsztyna w mieście Częstochowie w guberni piotrkowskiej". [zobacz

 

Czy dr Józef Sachs (1869-1931), którego dom komisowo agenturowy funkcjonował przy Piotrkowskiej 107, to członek tej samej rodziny?

Dr Sachs, to ówcześnie znana i ceniona w Łodzi postać, członek wielu instytucji i stowarzyszeń, między innymi prezes Stowarzyszenia Właścicieli Przedsiębiorstw Chemicznych, oraz Stowarzyszenia Kupców m. Łodzi. Za zasługi na polu społecznym i oświatowym został pośmiertnie odznaczony, w 1931 r., Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, a zarząd Stowarzyszenia Kupców m. Łodzi podjął uchwałę utworzenia biblioteki ekonomicznej jego imienia.

Pytanie dotyczące ewentualnego pokrewieństwa dr Józefa Sachsa i właściciela posesji przy Piotrkowskiej 107, Henryka Sachsa, nie jest jedyne. Nota prasowa z 1899 r. (MA) podaje, że ojcem dr Józefa Sachsa, był Jakób Sachs. Ta informacja (również branża chemiczna, jako jeden z obszarów działalności zawodowej) sugeruje związek z postaciami tworzącymi historię posesji przy Piotrkowskiej 44 i Piotrkowskiej 151.

 

* * *

 

We wrześniu 1899 r. Aleksander Roszkowski otworzył przy Piotrkowskiej 107 filię swojej cukierni (MA). Na początku 1902 r. filia została przeniesiona na Piotrkowską 103.

 

W okresie międzywojennym działał pod tym adresem ekskluzywny sklep firmy „Ludwik Spiess i Syn(MA).

 

* * *

 

Ok. 1898 r. Józef Sachs kupił dom i fabrykę Juliusza Joba przy Dzielnej 36. Zbieżność imienia i nazwiska może być przypadkowa, ale nadarza się okazja do przedstawienia tego ciekawego i mało znanego obiektu, u zbiegu obecnej ulicy Narutowicza i Kilińskiego - zobacz poniżej.

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz

 

Piotrkowska 107 - zdjęcia współczesne

 

 

Archiwalne dokumenty budowlane:

1895 – „Projekt nadbudowy trzeciego piętra w dwupiętrowym, od strony ulicy, domu frontowym, budowy dwóch murowanych, trzypiętrowych oficyn i piętrowego budynku gospodarczego na nieruchomości pod numerem 756/107 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi przez właściciela Cylicha”. [zobacz]

1897 – „Projekt remontu kapitalnego z poszerzeniem otworów [okien i drzwi] parteru fasady frontowej, podwyższenie trzeciego piętra i nadbudowa poddaszy nad dwoma trzypiętrowych oficynami, na nieruchomości Henryka Sachsa pod numerem 756/107 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz]

 

Ogłoszenia prasowe:

  • S. Sterling Dom agenturowo-komisowy
  • I. Tempelhoff Pracownia ubiorów męzkich
  • „Wiśniewska” Łódzka filia warszawskiej pracowni gorsetów
  • Rudolf Stern Cukiernia
  • Aleksander Roszkowski Cukiernia
  • Józef Wofen Fabryka wyrobów kamgarnowych i wełnianych
  • J. Wiesel Dom handlowo-komisowy
  • A. Leutner i S-ka w Rydze Skład fabryczny rowerów
  • Józef Wofsy Fabryka wyrobów kamgarnowych i wełnianych
  • M. L. Brisk Fabryka wyrobów pluszowych
  • M. Rosenblum Skład obrazów, widokówek i maszyn do pisania
  • Wł. Kaczmarek Księgarnia
  • L. B. Kruglański Skład fabryczny
  • Dr Józef Sachs Dom agenturowo-komisowy
  • Warszawskie Tow. Akc. Handlu Towarami Aptecznymi (daw. Ludwik Spiess i Syn) Filia w Łodzi
  • St. Koziorowski Skład artykułów elektrotechnicznych
  • S. Lenkiński Krawiec męski
  • H. Warszawski Skład metali i żelaza
  • „Płomień” Fabryka wyrobów jedwabnych i półjedwabnych
  • Spółka. Handl. Tech. „Wenta” Artykuły młynarskie i tartaczne
  • Sp. Akc. Ludwik Spiess i Syn Zakłady chemiczne, oddział w Łodzi
  • A. Epsztajn Wytwórnia deseni tkackich i kart żakardowych

 

 

fabryka Juliusza Joba

odcinek ulicy Dzielnej, od Widzewskiej, do Skwerowej (dz. Narutowicza 38-50)

Na dużej parceli narożnej o nr hip. 1433 (MA), u zbiegu ulicy Dzielnej (dz. Narutowicza) i Widzewskiej (dz. Kilińskiego), obejmującej obecne numery Narutowicza 38-42, Juliusz Job wystawił w latach 70-tych XIX w. dwupiętrową fabrykę wełnianą - przędzalnię wełny i wigonii, oraz niciarnię (MA). W tym czasie była to jedyna zabudowana działka na froncie ulicy Dzielnej, na odcinku od Widzewskiej, do Skwerowej (dz. POW). Zgodnie z łódzkim zwyczajem, w 1891 r. Pan Juliusz wystawił przy fabryce jednopiętrowy, narożny dom mieszkalny (MA).

1891 - "O budowie przez Juliusza Joba murowanego piętrowego frontowego domu ze strychem i piwnicą na nieruchomości numer 1433a na rogu ulic: Dzielnej i Widzewskiej w Łodzi". [zobacz]

Fabryka Juliusza Joba jest widoczna na fotografiach przedstawiających cerkiew p.w. św. Aleksandra Newskiego (MA).

W drugiej połowie lat 90-tych XIX w. nieruchomość, wtedy już pod adresem Dzielnej 36, przeszła w ręce nowego właściciela, Józefa Sachsa, który na początku XX w. dzierżawił dom mieszkalny Mendelowi Chaimowiczowi.

1901 - "Projekt zdjęty z natury części piętrowego domu, w którego parterze wewnętrzna, poprzeczna ściana została zastąpiona żelaznymi belkami przez dzierżawcę Mendela Chaimowicza, na nieruchomości Józefa Zaksa w mieście Łodzi, na rogu ulic: Widzewskiej i Dzielnej". [zobacz]

Zabudowania wystawione przez Juliusza Joba przy Dzielnej 36 zastąpiły nowe obiekty. W latach 1910-12 rodzina Dobrzyńskich wystawiła narożny hotel „Palast” (dz. hotel „Polonia”).

1912-13 - "Zdjęty z natury plan murowanego, pięciopiętrowego budynku Palast Hotelu pod numerem 36 na rogu ulic Dzielnej i Widzewskiej w mieście Łodzi". [zobacz]

W zbliżonym czasie powstały okazałe kamienice pod obecnym adresem Narutowicza 40 i 42.

1914 - " Projekt budowy przez Abrama Perlmutera murowanego, czteropiętrowego z mansardą domu i z taką samą oficyną oraz trzypiętrowej oficyny pod numerem 36 przy ulicy Dzielnej w mieście Łodzi". [zobacz]

1910 - " Projekt budowy murowanego, czteropiętrowego, frontowego domu mieszkalnego z takimi samymi oficynami, a także murowanej, trzypiętrowej oficyny na nieruchomości Mendla L. Briska pod numerem 36/1433 przy ulicy Dzielnej w mieście Łodzi". [zobacz]

 

Jakie wydarzenia przyczyniły się do gruntownej przebudowy posesji przy Dzielnej 36? Co stało się z fabryką Juliusza Joba?

Wskazówką okazała się fotografia ulicy Dzielnej (MA), na której widać jeszcze narożny dom Joba, ale w miejscu fabryki rozpościera się pusty plac ogrodzony parkanem. Rozwiązanie zagadki przyniosły informacje z gazety "Goniec Łódzki" z 1899 r. (MA) i "Rozwój" z 1900 r. (MA).

 

Gdy poznaliśmy historię dawnej posesji Juliusza Joba (dz. Narutowicza 38-42), to rozszerzmy trochę perspektywę i przyjrzyjmy się dalszemu odcinkowi ulicy Dzielnej, do ulicy Skwerowej (dz. POW), czyli obecnemu odcinkowi Narutowicza 44-50.

Jeszcze w 1888 r. pomiędzy fabryką Juliusza Joba, a ulicą Skwerową, rozpościerał się pusty plac (MA). Gruntowna zmiana tego odcinka ulicy Dzielnej, łącznie z wytyczeniem nowej ulicy, Olgińskiej (dz. Piramowicza),  dokonała się w latach 90-tych.

Zabudowa postępowała chronologicznie, ze wschodu, na zachód:

  • w 1892 r. złożono projekt budowy kamienicy narożnej przy obecnej Narutowicza 50, u zbiegu z ulicą Skwerową

1892 - " Projekt budowy przez Henryka Schmidta murowanego, dwupiętrowego, frontowego domu z poddaszem, dwóch murowanych, jednopiętrowych oficyn z poddaszem i murowanych, parterowych zabudowań gospodarczych pod numerem 1433ef na rogu ulic Dzielnej i Skwerowej w mieście Łodzi". [zobacz],

  • w 1893 r. zatwierdzono projekt budowy rezydencji przy obecnej Narutowicza 48

1893 - "O zatwierdzeniu planu budowy przez Gustawa Schreera w mieście Łodzi przy ulicy Dzielnej pod numerem 1433d murowanego, piętrowego domu mieszkalnego z poddaszem i piwnicami i takiej samej oficyny". [zobacz]

Pierwsze obiekty przemysłowe Gustawa Schreera powstały wcześniej, w głębi posesji

1889 - "Projekt budowy dwupiętrowej przędzalni, patrerowego składu, stajni, kantoru i kotłowni, a także komina na nieruchomości Schreera, pod numerem 1433d przy ulicy Dzielnej w mieście Łodzi". [zobacz]

  • w 1896 r. złożono projekt budowy plebanii łódzkiej parafii prawosławnej przy obecnej Narutowicza 46, u zbiegu Piramowicza

1896 - " Projekt zastępczy budowy murowanego, dwupiętrowego domu dla kapłana łódzkiej parafii prawosławnej z takimi samymi dwoma oficynami pod numerem 6/40 w Łodzi ". [zobacz]

  • w niedługim czasie wytyczono ulicę Olgińską (dz. Piramowicza)

1897-99 - "O przeprowadzeniu nowej ulicy między ul. Dzielną a ul. Cegielnianą na koszt właściciela domu Mikołaja Rosenbluma". [zobacz]

  • ok. 1910 r. wzniesiono okazałą kamienicę narożną Rachmila Lipszyca przy obecnej Narutowicza 44, u zbiegu Piramowicza

Pierwszy dom Rachmila Lipszyca, oraz obiekty przemysłowe (fabryka chustek), zostały wystawione wcześniej, w głębi posesji, przy obecnej ulicy Piramowicza 11/13

1899 - "O budowie przez Rachmila Lipszyca murowanego, piętrowego z poddaszem i piwnicami, a od strony podwórza dwupiętrowego domu oraz podpiwniczonych oficyn: dwupiętrowej i trzypiętrowej ze śmietnikiem w mieście Łodzi". [zobacz]

1903 - "O budowie przez Rachmila Lipszyca trzypiętrowej oficyny fabrycznej z poddaszem, murowanego, parterowego składu i portierni pod numerem 4/8 przy ulicy Olgińskiej w mieście Łodzi". [zobacz]

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz