Ulica Piotrkowska. Historia ulicy Piotrkowskiej i Łodzi przemysłowej

piotrkowska-nr.pl

© Wszystkie prawa zastrzeżone

Ulica Piotrkowska. Historia ulicy Piotrkowskiej i Łodzi przemysłowej
Piotrkowska_135
30 marca 2015
Ulica Piotrkowska. Historia ulicy Piotrkowskiej i Łodzi przemysłowej

 

ulica Piotrkowska 135

ulica Piotrkowska 135 nr hip. 742

do 1850 r. nr 160

 

 

Na mocy Protokołu Deklaracyjnego z września 1834 r., plac o nr 160 przy ulicy Piotrkowskiej (dz. Piotrkowska 135) objął Jan Beer.

Na pustej działce Beer wystawił, własnym kosztem, frontowy dom drewniany mieszkalny pod dachówką, mający długości łokci* 30, szerokości łokci 16, a wysokości łokci 5 nowej miary polskiej, oraz zabudowania tylne.

* - 1 łokieć = 0,576 m

 

W styczniu 1862 r. spisano umowę zamiany. Nieruchomość przy Piotrkowskiej 135 przeszła w ręce małżonków Augusty i Wilhalma Kern, zaś Jan Beer przejął nieruchomość przy ulicy Nawrot 1311 (dz. Nawrot 24), należącą do małżonków Kern od października 1859 r.

 

Kontraktem z września 1871 r. małżonkowie Kern sprzedali nieruchomość małżeństwu Pauliny (z domu Guse, córka Marcina Guse) i Karola Eisert, za kwotę 3.150 rubli srebrem.

Dwupiętrowa rezydencja frontowa została wzniesiona w 1886 r. Do tego czasu Karol Eisert, z rodziną, mieszkał w domu wystawionym przez jego ojca, Gottloba, przy Głównej 1263 (później Główna 29).

Nieruchomość przy Piotrkowskiej 135 pozostawała w rękach Eisertów do zakończenia II wojny światowej.

 

Archiwalne dokumenty budowlane:

1901 – „Projekt przebudowy parteru w murowanej, trzypiętrowej oficynie na nieruchomości Karola Eiserta pod numerem 742 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz]

 

Ogłoszenia prasowe:

  • Karol Eisert Tkalnia kortów i wyrobów wełnianych
  • Ernst Feder Agentury wełny i przędzy kamgarnowej, maszyny i artykuły techniczne
  • A. Siemierkowski Wytwórnia deseni tkackich i papieru tkackiego
  • M. Frenkiel Fabryka pudełek tekturowych

 

 

Rodzina Eisert

Zacznijmy od początku. W 1827 r. przybyły do Łodzi trzy rodziny Eisert. Wymienieni poniżej Krystian Gotthelf, Johan Gotthelf i Gottlob, urodzili się w tej samej miejscowości, w Wahrsdorf, w okolicach Bautzen (Budziszyna), w ówczesnej Saksonii. Prawdopodobnie byli blisko spokrewnieni.

  • Krystian Gotthelf Eisert (ur. 1869), z żoną Joanną Zofią z domu Richter (ur. 1869) i dwoma synami: Krystianem (ur. 1809) i Karolem Gottliebem (ur. 1811). Rodzina zamieszkała w murowanym domu rządowym nr 49 (dz. Piotrkowska 176). W 1836 r. Karol Gottlieb poślubił Joannę Krystynę Schröder (akt 53).
  • Johan Gotthelf Eisert (ur. 1778), z żoną Krystyną z domu Zistel (ur. 1784) i synem Gotthelfem (ur. 1807). Rodzina zamieszkała początkowo w murowanym domu rządowym nr 46 (dz. Piotrkowska 182), a wkrótce przeniosła się pod nr 211 (dz. Piotrkowska 229).
  • Gottlob Eisert sr. (ur. 1784), z żoną Joanną Krystyną z domu Richter (ur. 1788) i trojgiem dzieci: Joanną Krystyną (ur. 1812), Gottlobem jr. (ur. 1819) i Joanną Karoliną (ur. 1824, mąż Józef Flaker ślub 1841 akt 49). Trzecia córka, Joanna Wilhelmina, urodziła się już w Łodzi, w 1828 r. Rodzina zamieszkała początkowo w murowanym domu rządowym o nr 35 (dz. Piotrkowska 204), a w niedługim czasie przeniosła się do drewnianego domu rządowego nr 5 (dz. Piotrkowska 262).

 

rodzina Krystiana Gotthelfa Eiserta

Sądzę (na chwilę obecną), że rodzina Krystiana Gotthelfa nie odegrała większej roli w historii Łodzi przemysłowej.

 

rodzina Johana Gotthelfa Eiserta

W dniu 8 marcu 1828 r. Johan Gotthelf Eisert  podpisał w Łodzi Protokoł Deklaracyjny, w zgodzie z którym obrał sobie plac N° 211 [obecnie Piotrkowska 229, róg Radwańskiej] przy ulicy Piotrkowskiej w nowey osadzie rękodzielniczey tuteyszey. W powyższym protokole Eisert zobowiązał się do utrzymywania w ciągłym ruchu fabryki płócienniczo-bawełnianej składającej się z 3 warsztatów przy którey 3 czeladzi użytych będzie, oraz pobudowania w przeciągu naydaley lat dwóch na obranym iako wyżey placu domu drewnianego w taki sposób jak dom drewniany Hausmanna tkacza jest wystawiony. W latach 30-tych na froncie posesji Piotrkowskiej 229 stał już parterowy drewniak, a w podwórzu stodoła kryta słomą.

W 1840 r., z pomocą pożyczki rządowej, w podwórzu Piotrkowskiej 229 stanęła farbiarnia.

Kontraktem z czerwca 1843 r. Johan Gotthelf Eisert kupił narożną nieruchomość przy Piotrkowskiej 232, po przekątnej do już posiadanej, za kwotę 525 rubli srebrem (3500 złp).

Sukcesorem po Johanie Gotthelfie, zmarłym w 1854 r. (akt 220), został jego syn, Gotthelf.

Różnorodne interesy Johana Gotthelfa, później jego syna (o czym możemy przekonać się również na stronie Piotrkowskiej 206), musiały przynosić wymierne zyski. W drugiej połowie lat 50-tych Gotthelf Eisert zaliczał się do grona zamożnych łodzian, co potwierdza wysokość składki na tworzenie Cmentarza Starego, która w przypadku Gotthelfa wynosiła 3 ruble i świadczyła o przynależności do obywateli klasy drugiej. Jak czytamy w dokumentach z lat 1856-58 klasa pierwsza wnosiła [składkę na tworzenie Cmentarza Starego] po 8 rubli, klasa druga po trzy ruble, klasa trzecia po 45 kopiejek, klasa czwarta po 20 kopiejek i klasa piąta, najmniej zamożna, po 15 kopiejek.

W 1843 r. Gotthelf Eisert poślubił Joannę Rachelę Richter (akt 28), primo voto Büchner. Małżeństwo Gothelfa i Racheli nie doczekało się potomstwa i zakończyło separacją. W połowie lat 50-tych Rachela Eisert, już jako separatka, kupiła nieruchomość przy Piotrkowskiej 114.

W podaniu do Magistratu, z czerwca 1860 r., Gotthelf pisał:

Życzeniem mojem jest na placu pod Nº 696 przy ulicy Piotrkowskiej [dz. Piotrkowska 229] w miejscu rozebranego domu drewnianego, wystawić dom massiv murowany parterowy dachówką kryty, długi stóp* 67, szeroki stóp 42, wysoki stóp 12½ od fundamentu do cokołu, tudzież na placu pod Nº 1299 przy ulicy Nawrot [dz. Nawrot 23] dom drewniany parterowy na podmurowaniu dachówką kryty, długi stóp 58, szeroki stóp 38½, wysoki stóp 12.

* - 1 stopa = 0,3048 m

Gotthelf zmarł w 1876 r. (akt 615) i w tym miejscu warto zwrócić uwagę na kilka faktów. Gothelf Eisert był jedynym dzieckiem, przynajmniej po przybyciu do Łodzi, Jana Gotthelfa. Zmarł bezpotomnie, a z żoną, Rachelą, był w separacji. Spory majątek, jakim dysponował w chwili śmierci, nie doczekał się spadkobierców w pierwszej linii. Kto odziedziczył majątek Gotthelfa Eiserta?

Karol Eisert, przyszły fabrykant, stracił ojca w wieku 16 lat. Gotthelf Eisert, który nie posiadał własnych dzieci, mógł traktować po ojcowsku Karola, swojego krewnego i mógł także uczynić go głównym sukcesorem.

 

rodzina Gottloba Eiserta

Gottlob senior (akta metrykalne podają również imiona Jan Gottlob i Karol Gottlob) zmarł w 1855 r. (akt 645).

Gottlob junior (akta metrykalne podają również imiona Karol Gottlob) ożenił się w 1842 r. z Teresą Zackert (akt 74). Z tego związku przyszło na świat siedmioro dzieci:

Przynajmniej do końca lat 40-tych XIX w. rodzina Gottloba Eiserta sr. zajmowała drewniany dom przy obecnej Piotrkowskiej 262. Tutaj mieszkał po ślubie Gottlob jr. i tutaj, w 1845 r., przyszedł na świat Karol Eisert.

Zgodnie z dokumentem sporządzonym w łódzkim Magistracie, w lutym 1853 r., Gottlob Eisert jr. przejął od Augusta Bergera niezabudowaną działkę przy ulicy Głównej 1263 (później Główna 29 MA, obecnie al. Piłsudskiego, teren Galerii Łódzkiej). Na froncie stanął skromny, drewniany dom. Plan Rudolfa Micińskiego sporządzony 20 lat później, w 1873 r., przedstawia nadal bardzo ubogą, drewnianą zabudowę posesji.

Gottlob jr. zmarł w 1861 r. (akt 336).

Karol Eisert, który wzrastał z rodzeństwem przy Głównej 29, mieszkał tam nadal po ślubie. Matka Karola, Teresa, wyprowadziła się z Głównej 29 w 1864 r. i wraz z trzema córkami zamieszkała w domu swojego drugiego męża, Konrada Kaliwody.

Przy Głównej 29 przyszły na świat wszystkie dzieci Karola Eiserta i Pauliny Guse:

 

Karol Eisert zapoczątkował dynamiczny rozwój przedsiębiorstwa włókienniczego.

Wieść niesie, że wiano 500 rubli, jakie wniosła żona, Paulina Guse, dało początek przemysłowej karierze Karola Eiserta. To piękna historia, ale czy prawdziwa? Dużo bardziej prawdopodobna wydaje się pomoc zamożnego krewnego, Gotthelfa Eiserta i być może odziedziczony po nim majątek.

Wiele źródeł podaje datę ślubu Karola, czyli rok 1864, jako początek kariery przemysłowej. W tym właśnie roku miała powstać ręczna tkalnia na Piotrkowskiej 135, zatrudniająca 20 tkaczy przy 14 krosnach. Być może Eisert prowadził produkcję przy Piotrkowskiej 135 w latach 60-tych, na posesji należącej jeszcze do Wilhelma Kerna, ale zabudowania (wyłącznie drewniane) widoczne na planie Rudolfa Micińskiego z 1873 r., są więcej niż skromne. Powstanie pierwszych murowanych obiektów fabrycznych przy Piotrkowskiej 135 miało miejsce dopiero w drugiej połowie lat 70-tych. Projekt budowlany z 1882 r., dotyczący przedłużenia zbudowanej rok wcześniej jednopiętrowej oficyny fabrycznej, daje obraz ówczesnej zabudowy posesji przy Piotrkowskiej 135 (MA).

Karol Eisert, podobnie jak jego ojciec, zmarł młodo, ale pozostawił po sobie dobrze prosperujące przedsiębiorstwo. Na początku lat 90-tych w ręcznej tkalni kortów i wyrobów wełnianych, przy Piotrkowskiej 135, pracowało 140 robotników.

Gromadzony majątek, kolejne inwestycje i posagi małżonek pochodzących z najznamienitszych łódzkich rodzin fabrykanckich, pozwoliły następnemu pokoleniu Eisertów wstąpić w szeregi najbogatszych łódzkich przemysłowców.

 

Syn Karola, Karol Rajmund Eisert (1865-1938), w latach 90-tych mąż Marii Heleny Geyer, rozwijał produkcję, początkowo ręczną, później zmechanizowaną, w podłódzkim Konstantynowie.

1894 - "Projekt budowy murowanej, dwupiętrowej tkalni ręcznej materiałów wełnianych i półwełnianych z poddaszem, murowanych, parterowych budynków gospodarczych z poddaszem, murowanych, parterowych ustępów, przez właściciela Karola Eiserta, na nieruchomości numer 82b przy Trakcie Zduńskowolskim w osadzie Konstantynów, w gminie Rszew, w powiecie łódzkim". [zobacz]

Pod koniec lat 90-tych fabrykę rozbudowano. Mechanizacja produkcji nastąpiła kilka lat później, na początku XX w. Opóźnienie mogło być spowodowane trudnościami w dowozie węgla, o czym informuje gazeta "Rozwój" z 1902 r. (MA).

1898 - "Projekt budowy murowanej, dwupiętrowej, z poddaszem tkalni mechanicznej wyrobów wełnianych i półwełnianych, parterowej maszynowni i kotłowni, komina, składu przędzy oraz pomieszczenia dla stróża, na nieruchomości fabrycznej pod numerem 82b w osadzie Konstantynów w gminie Rszew, w powiecie łódzkim, przez właściciela Karola Eiserta". [zobacz]

Przynajmniej od drugiej dekady XX w. zakład w Konstantynowie był w rękach firmy "Bracia Schweikert".

1914 - "Projekt budowy przez Braci Schweikert mechanicznej tkalni w istniejącym murowanym dwupiętrowym budynku na nieruchomości numer 82b w osadzie Konstantynów w powiecie łódzkim". [zobacz]

Budynek tkalni ucierpiał w czasie działań wojennych I wojny światowej (MA).

W okresie II wojny światowej, w latach 1940-43, fabryka w Konstantynowie była wykorzystywana przez Niemców jako obóz przejściowy (MA).

Obiekt zachował się do dzisiaj (MA).

Na początku XX w. K. R. Eisert kupił teren fabryczny przy ulicy Karola 19 (dz. Żwirki 19), należący wcześniej do Judela Lewina Bary (fabryka wystawiona przez Wilhelma Kerna, później w rękach firmy "Landau i Weile").

Nowy właściciel rozpoczął inwestycje od odbudowy obiektów spalonych w grudniu 1902 r. (MA), będących wtedy jeszcze własnością Towarzystwa Akcyjnego Wyrobów Bawełnianych J. L. Bary w Łodzi.

1903 - "O odbudowie przez firmę "Karol Eisert" murowanej, dwupiętrowej tkalni z poddaszem z dobudową klatki schodowej w mieście Łodzi przy ulicy Karola". [zobacz]

W 1912 r. miał miejsce kolejny groźny pożar (MA).

1912 - "Projekt odbudowy przez Karola Eiserta spalonej trzypiętrowej tkalni pod numerem 19 przy ulicy św. Karola w mieście Łodzi". [zobacz]

Do wybuchu I wojny światowej fabryka rozrosła się do dużego kompleksu przemysłowego, widocznego na litografii (MA). Zdjęcia z okresu I wojny światowej, wykonane z okazji ćwiczeń straży ogniowej, prezentują wnętrze przedsiębiorstwa (MA).

W latach międzywojennych zakłady K. R. Eiserta, zajmujące rozległy teren pomiędzy dzisiejszymi ulicami Żwirki, Żeromskiego i Gdańską (MA), zatrudniały ponad 1000 pracowników, a roczna sprzedaż sięgała 9 mln złp (MA).

Po II wojnie światowej zakłady przy Żwirki 19 przyjęły nazwę "Norbelana". W XXI w. dawny kompleks przemysłowy K. R. Eiserta został wyburzony.

Groby na Cmentarzu Starym - Karol Rajmund Eisert

 

Drugi syn Karola, Emil Eisert (1872-1939) stworzył samodzielne przedsiębiorstwo, którego współwłaścicielem był Ludwik Schweikert. Firma "Emil Eisert i S-ka” kupiła w 1906 r. dobrze prosperujące przedsiębiorstwo pasmanteryjne Rudolfa Kellera (zobacz poniżej), pod ówczesnym adresem Długiej 47 (dz. Gdańska 47-53). Po I wojnie światowej zakład rozbudowano i zmodernizowano. W 1936 r. wartość sprzedaży wynosiła 3,5 mln złp. Firmę Emila Eiserta i Ludwika Schweikerta prezentuje czasopismo "Giewont" z 1928 r. (MA).

W rękach Emila Eiserta była również dawna willa Rudolfa Kellera, zbudowana w 1891 r. na terenie przyfabrycznym (dz. Gdańska 53). Obiekt istnieje (czy raczej niszczeje) do dzisiaj. Emil, po rozwodzie ze swoją pierwszą żoną, Jadwigą Neumann, córką warszawskiego przemysłowca, ożenił się w 1929 r. z Elizą Kindermann (z domu Feder, córką Henryka Federa), wdową po Leopoldzie Kindermann. Nowi małżonkowie mieli do dyspozycji dwie wille - Emila, przy ulicy Długiej i Elizy, przy Wólczańskiej 31.

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz

 

_______________________________________________________________________________________________________

 

Rudolf Keller

Pod koniec lat 70-tych Rudolf Keller założył przy ulicy Długiej (dz. Gdańska) jedną z pierwszych fabryk tasiemek, wstążek i koronek. Z upływem lat zakład rozbudowywano.

1892 - "Projekt budowy murowanej, parterowej tkalni, kotłowani, maszynowni, domku dla stróża i stajni na nieruchomości Kellera pod numerem 270r przy ulicy Długiej w mieście Łodzi". [zobacz]

1899 - "O dobudowie przez Rudolfa Kellera do istniejącej trzypiętrowej tkalni nowej tkalni czteropiętrowej i dobudowie dwupiętrowych ustępów". [zobacz]

W 1906 r. Keller sprzedał dobrze prosperujące przedsiębiorstwo przy Długiej, wraz z wystawioną w 1891 r. willą, spółce "Emil Eisert i S-ka”.

Jakie były dalsze losy Rudolfa Kellera?

Pod koniec pierwszej dekady XX w. Keller kupił tereny przy szosie Pabianickiej (w okresie międzywojennym ulica Staszica, obecnie ulica Pabianicka) w Rudzie Pabianickiej, należące do Piotra Hasenclevera, prowadzącego, u zbiegu obecnej ulicy Pabianickiej i Starorudzkiej, niewielką fabrykę produktów chemicznych. Dom Hasenclevera, stojący pod obecnym adresem Pabianickiej 182, zachował się do dzisiaj. Wcześniejsza produkcja Piotra Hasenclewera funkcjonowała przy ulicy Podleśnej 813, róg Pańskiej (później Podleśna 7/9, obecnie pusty plac na rogu Skłodowskiej i Żeromskiego).

Na nowym terenie Keller wystawił obiekty fabryczne, a pod obecnym adresem Pabianicka 184 stanęła okazała rezydencja.

1912 - "Projekt budowy przez Rudolfa Kellera murowanych, dwupiętrowych ustępów i nadbudowy piętra na istniejącej murowanej, parterowej tkalni przy szosie państwowej w osadzie Ruda Pabianicka". [zobacz]

1914 - "Projekt budowy przez Rudolfa Kellera murowanej, parterowej oranżerii i murowanego komina we wsi Ruda Pabianicka w powiecie łódzkim". [zobacz]

Rozwój nowego przedsięwzięcia Kellera przerwał wybuch I wojny światowej. W 1920 r. Rudolf Keller sprzedał całość terenów przy ulicy Staszica Adolfowi Horakowi.

Nie można zapomnieć o jeszcze jednym dokonaniu Rudolfa Kellera, pałacu przy Piotrkowskiej 262/264., wystawionym na terenie należącym wcześniej do Teresy John, wdowy po Józefie John. Niewykończony jeszcze obiekt został sprzedany w 1912 r., za sumę 200 tys. rubli, małżeństwu Emmy i Roberta Schweikertów.

 

Próchnika

Więckowskiego

Zielona

6 Sierpnia

Andrzeja

Zamenhofa

Mickiewicza

Żwirki

pl. Wolności

Radwańska

pl. Wolności

Brzeźna

Rewolucji 1905

Jaracza

Narutowicza

Traugutta

Moniuszki

Tuwima

Nawrot

Roosevelta

Piłsudskiego

Wigury