pierzeja zachodnia

nr nieparzyste

pierzeja wschodnia

nr parzyste

Piotrkowska_208

Piotrkowska 208

nr hip. 581 (do 1850 r. – nr 33)

 

 

Na froncie posesji przy Piotrkowskiej 208 stał murowany dom rządowy, zbudowany w latach 1825-26.

Historię nieruchomości rozpocznę od lat 30-tych XIX w., chociaż tkacze przybywający z Prus, Saksonii lub Czech zamieszkiwali dom frontowy przy Piotrkowskiej 208 zaraz po jego wystawieniu, wśród nich Gotfryd Rolle i Gotlieb Michael.

 

Opis posesji przy Piotrkowskiej 208 z lat 30-tych XIX w.:

Dom parterowy massiv murowany z domkiem tylnym drewnianym, oraz placem z ogrodem obejmującym gruntu morge wedle miary nowopolskiej w osadzie Łódka zwanej, przy ulicy Piotrkowskiej pod nr 33 do miasta Łodzi należącej,  w powiecie Zgierskim Guberni Mazowieckiej położone”.

W latach 70-tych tekst przedstawiał się następująco:

Nieruchomość miejska, wieczysto czynszowa, dawniej numerem 33 teraz 581 oznaczona, przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi, Powiecie Łódzkim, Guberni Piotrkowskiej położona, składa się z domu frontowego murowanego, tylnych zabudowań, placu i ogrodu, obejmujących powierzchni prętów kwadratowych 300 według nowej miary polskiej”.

 

Zgodnie z kontraktem zawartym we wrześniu 1833 r., właścicielem nieruchomości wieczysto czynszowej przy Piotrkowskiej 208 został Anton Jäkel, przybyły z Czech tkacz wyrobów lnianych i bawełnianych. Na mocy zawartej umowy, zatwierdzonej przez Rząd Gubernialny Mazowiecki, Jäkel zobowiązał się do wykupienia rządowego domu frontowego za sumę 3.000 złp. Tytułem zadatku Jäkel wniósł 200 złp, a pozostałą kwotę, po upływie roku wolnego przemieszkania, miał spłacać w rocznych ratach, bez opłacania procentu, po 140 złp każda. Przez cały czas użytkowania nieruchomości Jäkel nie wpłacił żadnej raty.

 

W marcu 1839 r. nieruchomość przeszła w ręce tkacza przybyłego z Prus, Augusta Lamprecht. W drewnianym obiekcie w podwórzu, ubezpieczonym w Towarzystwie Ogniowym na kwotę 300 złp, funkcjonowała farbiarnia.

 

Zgodnie z umową zawartą w lipcu 1844 r. nowym właścicielem został Paweł Ramisch sr.

Warto w tym miejscu dodać, iż Paweł Ramisch sr., tkacz bawełny z czeskiego miasta Cvikov, przybył do Łodzi przynajmniej 7 lat wcześniej. W 1837 r., wziął ślub w kościele Najświętszej Marii Panny, a w 1844 r., przy zakupie nieruchomości na Piotrkowskiej 208, legitymował się adresem zamieszkania w Łodzi, pod nr 65. Należy sądzić, iż wymieniony numer 65 należał do osady rękodzielniczej Łódka, co wskazuje na obecny adres Piotrkowskiej 144.

Po przedwczesnej śmierci Pawła Ramischa sr. (zmarł w kwietniu 1848 r.) posesja pozostawała w rękach jego spadkobierców. Kim byli? Na podstawie testamentu sporządzonego przez Pawła sr. wiemy, że miał czterech synów – Antoniego i Pawła jr. (z pierwszego małżeństwa), oraz Adolfa i Edwarda (z drugiego małżeństwa). Małoletnimi dziećmi miał opiekować się Piotr, brat Pawła sr., zaś „fabryką” ojciec, Antoni, oraz przyjaciel, Alojzy Kober. Co ciekawe, wśród wyżej wymienionych nie ma drugiego brata Pawła sr., Jana, który niespełna dwa lata później ożenił się z wdową po autorze testamentu.

W wyniku przeprowadzonego procesu spadkowego i orzeczenia Trybunału Cywilnego w Warszawie, wydanego w październiku 1868 r., nieruchomość przy Piotrkowskiej 208 została wystawiona na sprzedaż w drodze licytacji. W maju 1869 r. najwyższą ofertę, w kwocie 1.801 rubli, złożył Paweł Ramisch jr., który w listopadzie tego samego roku sprzedał ją swojemu stryjowi, Janowi Ramisch.

Dokument z 1869 r., związany z podziałem majątku po Pawle sr., przedstawia ówczesny stan zabudowy posesji przy Piotrkowskiej 208. Oto jak się przedstawiał:

  • parterowy dom frontowy mieszkalny, na fundamencie z kamieni polnych, murowany w połowie z cegły surowej, w połowie z cegły palonej, z jedną izbą szczytową na poddaszu, z kominem murowanym, pokryty dachówką karpiówką, dł. 26 i ¾ łokcia [15,41 m], szer. 14 i ½ łokcia [8,35 m], wys. od cokołu do gzymsu 5 łokci [2,88 m],
  • oficyna murowana z cegły palonej na wapno, na fundamencie z kamieni polnych, pokryta dachówką karpiówką, w połowie mieszkalna, w połowie z piwnicą sklepioną, a nad nią skład czyli schowanie, dł. 25 i ¼ łokcia [14,54 m], szer. 11 łokci [6,34 m], wys. od cokołu do gzymsu 5 łokci [2,88 m],
  • stajnia na podmurowaniu, zbudowana z bali drewnianych 4 calowych [10,2 cm], krytą gontem, dł. 17 i ½ łokcia [10,1 m], szer. 8 i ½ łokcia [4,9 m], wys. 3 i ½ łokcia [2,02 m], służącą do składania paszy,
  • stodoła na podmurówce, zbudowana z bali drewnianych 3 calowych [7,6 cm], kryta gontem, z wrotami dwuskrzydłowymi z furtką, dł. 20 i ¼ łokcia [11,66 m], szer. 10 i ¼ łokcia [5,9 m], wys. 5 i ¼ łokcia [3,02 m], oraz przystawka w rogu stodoły, zbudowana z bali 3 calowych [7,6 cm], dł. 4 i ¼ łokcia [2,45 m], szer. 3 i ½ łokcia [2,02 m], wys. 5 i ½ łokcia [3,17 m],
  • szopa zbudowana w ryglówkę, obita deskami, dł. 26 i ½ łokcia [15,26 m], szer. 8 łokci [4,61 m], wys. 5 i ¼ łokcia [3,02 m],
  • kloaka zbudowana w ryglówkę, na 4 słupach, obita deskami 1 i ½ cala [3,8 cm], z drzwiami prostymi, kryta gontem, dł. 3 łokci [1,73 m], szer. 2 łokci [1,15 m], wys. 3 i ½ łokcia [2,02 m],
  • studnia ocembrowana balami 4 calowymi [10,2 cm],
  • podwórze częściowo zabrukowane kamieniami polnymi,
  • ogród owocowy i warzywny.

Posesja przy Piotrkowskiej 208 (również Piotrkowskiej 210) była świadkiem początku łódzkiej historii rodziny Ramisch - tutaj wzrastali przyszli przemysłowcy: Paweł jr., Edward i Franciszek. Pomimo, iż łączyło ich bliskie pokrewieństwo, to wspólnymi dla całej trójki byli tylko dziadkowie w linii męskiej. Trochę to skomplikowane. Poniżej więcej szczegółów.

Jak napisałem powyżej, od 1844 r. posesja przy Piotrkowskiej 208 należała do Pawła Ramischa sr. (ur. ok. 1811 - zm. 1848 akt 125). Od 1837 r. żoną Pawła sr. była Magdalena Martin (akt 47). Z tego związku przyszedł na świat Paweł Ramisch jr. (ur. 1842 akt 102 - zm. 1898 akt 1179). W 1843 r. Magdalena zmarła (akt 231).

Drugą żoną Pawła Ramischa sr. została Wilhelmina Schwelkopf (ślub w 1844 r., w Pabianicach). W 1848 r., w roku przedwczesnej śmierci Pawła sr., na świat przyszło jego najmłodsze dziecko, Edward Ramisch.

Wilhelmina, wdowa po Pawle sr., wyszła powtórnie za mąż (ślub w 1850 r.) za jego brata, Jana Ramischa. Z tego związku urodził się Franciszek Ramisch.

Przyczyną śmierci Pawła Ramischa sr. była panująca w tym czasie w Łodzi epidemia cholery. Na posesji Piotrkowskiej 208 urządzono nawet tymczasowy szpital choleryczny. Ówczesna epidemia pociągnęła za sobą śmierć 96 osób, a wśród nich również trzyletniego syna Pawła z drugiego małżeństwa, Adolfa Ramischa (akt 219).

Epidemia w 1848 r. nie była pierwszą, ani ostatnią. Cholera dotknęła Łódź 9 razy, w roku 1831, 1837, 1848, 1852, 1855, 1866, 1867, 1873 i 1894. Oto co pisze Anna Rynkowska w książce "Ulica Piotrkowska":

"W 1852 r. zmarły w Łodzi na cholerę 283 osoby. Kiedy we wrześniu 1866 r. znów wybuchła epidemia, urządzono w Łodzi cztery szpitaliki antycholeryczne w prywatnych domach przy ulicy Stodolnej, Zachodniej, Przejazd i Wólczańskiej. Zmobilizowano felczerów i lekarzy; posługaczom rozdawano żywność i wódkę. W porównaniu z poprzednimi epidemiami śmiertelność była tym razem mniejsza".

 

Wracamy do lat 70-tych XIX w. W tym czasie Jan Ramisch wykupił grunt działki.

1875-1876 - "O wykupie czynszów przez Jana Ramischa z gruntu nr 33/581 w mieście Łodzi". [zobacz]

 

Mocą kontraktu zawartego w kwietniu 1876 r., Jan Ramisch sprzedał nieruchomość (za kwotę 5.800 rubli) sąsiadowi, majstrowi tkackiemu Józefowi Gampe (ok. 1834-1912), zajmującemu wcześniej działkę przy Piotrkowskiej 206.

Parę słów o rodzinie nowego właściciela.

Rodzina Gampe pochodziła z Czech (kraj Ustecki), z powiatu Litomierzyckiego. Na podstawie kontraktu zawartego w lipcu 1843 r. dowiadujemy się, że tkacz (tak naprawdę mydlarz, podający się chwilowa za tkacza), Józef Gampe sr. (ur. ok 1813 r., mąż Anny Tischler akt 34, ojciec wymienionego powyżej Józefa Gampe) kupił nieruchomość wieczysto czynszową przy Piotrkowskiej 206 od Antoniego i Renaty Kirchslaeger, za kwotę 360 rbs (2400 złp). Co  ciekawe, cała wyżej wymieniona kwota miała być przekazana przez kupującego Gotthelfowi Eisert, zamieszkałemu przy Piotrkowskiej 229, jako spłata długu małżonków Kirchslaeger. Można powiedzieć, że transakcja "bez przebaczenia". Umowa zawiera jeszcze jedną interesującą informację - miejscem zamieszkania Józefa sr. w czasie podpisywania kontraktu była sąsiednia nieruchomość, przy Piotrkowskiej 204. W listopadzie 1847 r. Józef Gampe sr. kupił również nieruchomość przy ulicy Kątnej 167 (Kątna 876, później Kątna 24, obecnie Wróblewskiego). Była to duża, 3 morgowa działka narożna, u zbiegu (południowo wschodni narożnik) ulicy Pańskiej (dz. al. Politechniki). Sprzedał ją 3 lata później, w sierpniu 1850 r. Z pewnością nie były to jedyne transakcje kupna sprzedaży nieruchomości. Oto jak tworzyły się podwaliny lepszego startu drugiego pokolenia osadników. Józef Gampe sr. zmarł przed 1862 r.

Wracamy do Józefa w drugim pokoleniu. W 1862 r. Józef jr. ożenił się z Anną Hoffrichter (akt 133), córką Karola Hoffrichtera, właściciela sąsiedniej posesji przy Piotrkowskiej 204.

Podobnie jak ojciec i teść, Józef jr. także korzystał z gwałtownie rosnących cen nieruchomości. W latach 60-tych kupił (od Ernesta Berendt) i po krótkim czasie sprzedał (Karolowi Ritter) nieruchomość przy Piotrkowskiej 252.

W listopadzie 1878 r. Gampe wszedł w spółkę z drugim majstrem tkackim, Juliuszem Albrechtem. Pierwsza umowa spółki została zawarta na 6 lat i dotyczyła prowadzenia fabryki tkackiej w Łodzi (MA). W tym samym, 1878 r., Gampe kupił następną posesję, przy Piotrkowskiej 210 i złożył projekt budowy tkalni mechanicznej. Do wybuchu I wojny światowej powstały liczne obiekty fabryczne (również oficyna mieszkalna), tworzące gęsto zabudowany obszar połączonych posesji Piotrkowskiej 208 i 210.

Podobnie jak w przypadku spowinowaconych sąsiadów, Hoffrichterów, wąskie parcele przy Piotrkowskiej uniemożliwiały rozwój przedsiębiorstwa. Na początku lat 90-tych XIX w. spółka "Gampe i Albrecht" uruchomiła produkcję w nowym miejscu, przy ulicy Pańskiej 127-129 (zobacz poniżej), a na Piotrkowskiej 208-210, traktowanej jako centrala firmy, funkcjonowała farbiarnia, apretura i magazyny.

W rękach Józefa Gampe, później jego syna Karola i spółki „Gampe i Albrecht”, połączone posesje Piotrkowskiej 208-210 pozostawały do wybuchu II wojny światowej.

 

Warto w tym miejscu wspomnieć o innej, mieszkalnej nieruchomości Józefa Gampe, u zbiegu ówczesnej ulicy Widzewskiej i Cegielnianej (dz. Kilińskiego 39).

1892-1893 - "O zatwierdzeniu projektu dobudowy przez Józefa Gampe murowanego, trzypiętrowego domu mieszkalnego i takiejże oficyny i budowy murowanego, jednopiętrowego budynku gospodarczego pod numerem 1394 na rogu ulic: Cegielnianej i Widzewskiej w mieście Łodzi". [zobacz (sk)]

Zabudowę dawnej posesji Józefa Gampe przy Kilińskiego 39 możemy jeszcze zobaczyć na zdjęciu z lat 60-tych XX w. (MA).

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz

 

Archiwalne dokumenty budowlane:

1878 - "O budowie przez Józefa Gampe murowanej dwupiętrowej [powinno być: "jednopiętrowej"] tkalni pod nr 581 w mieście Łodzi". [zobacz]

1887 – „O budowie przez Józefa Gampe murowanej, parterowej farbiarni i na dobudowę murowanej, parterowej wykończalni, pod numerem 581 i 582 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz (sk)]

1887 - "Projekt budowy piętrowego magazynu na nieruchomości pana Gampe pod numerem 581-582 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi". [zobacz (sk)]

1891 - "Projekt na dobudowę przez Józefa Gampe i Juliusza Albrechta w mieście Łodzi przy ulicy Piotrkowskiej numer 581 i 582 do istniejącej murowanej, apretury, murowanego, parterowego budynku celem umieszczenia w nim dwóch kotłów, jednego do gotowania tkanin, a drugiego do podgrzewania farb i na budowę murowanego magazynu". [zobacz (sk)]

1892 - "O zatwierdzeniu plany na budowę przez Józefa Gampe murowanego, parterowego domu pod numerem 582 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi". [zobacz (sk)]

1894-95 - "Plan oświetlenia elektrycznego w fabryce Gampe i Albrecht w mieście Łodzi". [zobacz]

1896 - "O instalacji parowego kotła w fabryce Józefa Gampe pod numerami 581 i 582 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi". [zobacz (sk)]

1898 - "O budowie przez Józefa Gampe murowanej, dwupiętrowej oficyny i rozbudowie kotłowni pod numerem 581 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi". [zobacz (sk)]

1901 - "O dobudowie przez Józefa Gampe murowanego, parterowego korytarza do istniejącej dwupiętrowej oficyny pod numerem 208/581 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi". [zobacz (sk)]

1910 – „Projekt na budowę przez firmę "Gampe i Albrecht" murowanej, piętrowej oficyny z parterową dobudówką pod numerami 581/582 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz (sk)]

1910 - "Projekt budowy przez firmę "Józef Gampe" komina fabrycznego pod numerem 581 i 582 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi" [zobacz]

1910 - "Projekt na nadbudowę przez Karola Gampe trzeciego i drugiego piętra na magazyn towarów nad istniejącymi tkalniami: jedno i dwupiętrową pod numerem 208 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi". [zobacz (sk)]

 

Ogłoszenia prasowe:

  • Gampe i Albrecht Fabryka wyrobów bawełnianych

 

 

Fabryka przy Pańskiej 127-129

W pierwszej połowie lat 90-tych XIX w. pod nr hip. 875b (wtedy, przed przedłużeniem ulicy Pańskiej, droga prywatna), później pod adresem Pańskiej 127-129 (dz. al. Politechniki 1, teren galerii handlowej), powstałe nowe obiekty przemysłowe spółki "Gampe i Albrecht".

1893 - "Projekt budowy murowanej, trzypiętrowej przędzalni i tkalni wyrobów bawełnianych, parterowej maszynowni, kotłowni, komina, ustępów, wiaty i parterowej stróżówki na nieruchomości firmy Gampe i Albrecht pod numerem 875b przy prywatnej drodze (nowo projektowanej) w mieście Łodzi". [zobacz (sk)]

Teren fabryczny przy Pańskiej, podobnie jak wcześniej na Piotrkowskiej, sąsiadował z nieruchomościami Hoffrichterów przy Kątnej 15, gdzie uruchamiali produkcję sukcesorzy Karola Hoffrichtera.

Na początku XX w. spółką "Gampe i Albrecht" kierowali synowie założycieli, Karol Gampe (1863-1914) i Ludwik Albrecht.

W 1913 r. została utworzona spółka akcyjna o kapitale 1 mln 750 tys. rubli. W połowie lat 20-tych XX w. w kierownictwie firmy zasiadali: Joanna Gampe, Leon Albrecht, Zygmunt HoffrichterAdolf DaubeEmil Eisert.

W 1938 r., w związku z przedłużeniem ulicy Żeromskiego (dz. al. Politechniki), od ulicy Radwańskiej w kierunku Kątnej (dz. od Radwańskiej w kierunku Wróblewskiego), wywłaszczono część gruntów Manufaktury Bawełnianej Gampe i Albrecht.

 

28 marca 2015

Zostań PATRONEM piotrkowska-nr

________________________________________________________________________________________________________________________________________

 

piotrkowska-nr.pl

© Wszystkie prawa zastrzeżone