pierzeja zachodnia

nr nieparzyste

pierzeja wschodnia

nr parzyste

Piotrkowska_108

Piotrkowska 108

nr hip. 532 (do 1850 r. – nr 83)

 

Pod koniec lat 60-tych XIX w. właścicielem posesji przy Piotrkowskiej 108 był Gotthelf Ehrentraut.

 

Kolejny właściciel, Franciszek Richter, wykupił w 1880 r. grunt działki.

1880 - "O wykupie czynszów przez Franciszka Richtera z gruntu nr 83/532 w mieście Łodzi". [zobacz]

 

Prawdopodobnie wkrótce po wykupieniu gruntu działki, nieruchomość przeszła w ręce Ferdynanda Ende i pozostawała własnością rodziny Ende do II wojny światowej.

W 1884 r., korzystając z pożyczki zaciągniętej w Towarzystwie Kredytowym Łódzkim, w miejscu stojącego na froncie parterowego domu drewnianego, F. Ende wystawił dwupiętrową kamienicę. Murowane zabudowania stanęły również w podwórzu, a wśród nich oficyna mieszcząca ręczną fabrykę chustek. Budowa wymagała dużych nakładów finansowych, więc nie dziwi fakt, iż w kwietniu 1884 r. F. Ende wystąpił o przyznanie dodatkowego kredytu w wysokości 17,8 tys. rubli (AIP).

1 sierpnia 1895 r., ok. godz. 13, miał miejsce wybuch gazu w kamienicy frontowej. Eksplozja, spowodowana nieszczelnością instalacji doprowadzającej gaz do kamienicy, nastąpiła w momencie zejścia do piwnicy 14 letniego syna Ferdynanda. Młody człowiek zginął na miejscu (AIP). Katastrofa spowodowała konieczność wysiedlenia lokatorów, a kilkanaście dni później stwierdzono trwałe uszkodzenie budynku i brak możliwości zamieszkania (AIP).

W wyniku powstałego wybuchu gazu towarzystwo gazowe wypłaciło tytułem odszkodowań ok. 40 tys. rubli (AIP), a inspektora odpowiedzialnego za stan instalacji skazano na miesiąc aresztu (AIP). 

 

Budynek frontowy, już jako trzypiętrowy, odbudowano w 1898 r.

 

Przed I wojną światową działał tutaj skład fabryki wełnianej „Landau i Weile” (patrz poniżej).

 

W wynajętej oficynie, od 1899 r., mieściła się siedziba Towarzystwa Śpiewaczego „Lutnia”. Na parterze urządzono salę jadalną na 200 osób, kancelarię, czytelnię, bibliotekę i bilard. Pierwsze piętro zajmowała sala koncertowo-balowa, o wysokości dwóch pięter, z balkonem dla orkiestry.

 

W okresie międzywojennym miało tutaj swój lokal kino „Palast”.

 

W podwórzu funkcjonowała drukarnia Leopolda Zonera. W 1899 r. przedsiębiorstwo Zonera przy Piotrkowskiej 108 przeszło w ręce jego zięcia, Roberta Resigera i w krótkim czasie, ok. 1900 r., zostało przeniesione na ulicę Nowo Spacerową 39 (dz. al. Kościuszki 83, zabudowania nie istnieją). W 1917 r., w wyniku gwałtownego pożaru, drukarnia przy Kościuszki doszczętnie spłonęła (AIP) i nie została już odbudowana. Obecny budynek Izby Skarbowej wystawiono w latach 1926-28, według projektu Józefa Kabana (Korskiego).

Pierwotny obiekt przemysłowy przy Nowo Spacerowej 39, fabryka gilz kartonowych Wilhelma Preisera, powstał na początku lat 90-tych XIX w.

1891 - "Projekt budowy przez Wilhelma Priesera murowanej, piętrowej fabryki z poddaszem, do wyrobu gilz kartonowych, murowanej kotłowni i maszynowni, komina fabrycznego, wiaty, stajni i ustępów pod numerami 736a i 737a przy ulicy Spacerowej w mieście Łodzi". [zobacz]

Warto w tym miejscu przypomnieć wcześniejsze dokonania Roberta Resigera, związane z jego wykształceniem. Resiger, przyrodni brat Juliusza Heinzela, był absolwentem wydziału chemii politechniki w Zurychu. W spółce z drugim absolwentem tej samej uczelni, Ludwikiem Schweikertem, uruchomił w Pabianicach, na początku lat 90-tych XIX w., "Fabrykę Farb Anilinowych i Produktów Chemicznych Schweikert i Resiger". Współpraca nie trwała długo. Po reorganizacji zakładu, w 1896 r., powstała nowa spółka, w której zasiedli Ludwik Schweikert i Emanuel Fröhlich. Następne lata przyniosły znaczący rozwój pabianickiego przedsiębiorstwa chemicznego. W 1905 r., już jako towarzystwo akcyjne, fabryka zatrudniała 175 robotników, a kapitał zakładowy wynosił 750 tys. rubli. Spółka Schweikerta i Resigera dał początek dzisiejszym zakładom POLFA Pabianice.

 

AIP (archiwalne informacje prasowe) - zobacz

 

Dokumenty archiwalne:

1894 "O budowie przez Ferdynanda Ende murowanej, trzypiętrowej tkalni ręcznej pod numerem 108/532 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi". [zobacz]

1898 – „Plan zdjęty z natury odbudowanego po wybuchu gazu domu i nadbudowanego trzeciego piętra w murowanym trzypiętrowym, frontowym domu mieszkalnym z oficynami na nieruchomości spadkobierców Ferdynanda Ende pod numerem 532 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz]

1899 - "Projekt odbudowy spalonej, dwupiętrowej tkalni na nieruchomości spadkobierców Ferdynanda Ende pod numerem 532 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi w Piotrkowskiej Guberni". [zobacz]

1902 - "Plan sytuacyjny nieruchomości z pokazaniem budynku, w którym zamierza się wybudować mały piec [hutniczy] systemu inżyniera Gejzera tzn. tyglowy piec nowej konstrukcji do wytopu surówki przy ślusarni mechanicznej M. Landaua, na nieruchomości wynajętej od Endego pod numerem 532/108 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi". [zobacz]

 

Ogłoszenia prasowe:

  • Ferdynand Ende Fabryka chustek
  • Markus Elefant Fabryka pudełek
  • Kretschmar i Gabler Skład artykułów technicznych dla fabryk
  • I. Milewski i S-ka Fabryka maszyn
  • Józefa Kowalewska Magazyn sukien i okryć damskich
  • Stanisław Weinkranz Zakład grawersko-pieczętarski
  • Landau i Weile Fabryka wyrobów wełnianych
  • Jacubsohn i Burger Fabryka towarów wełnianych i półwełnianych
  • Stanisław Galusiński Cafe „Polonia” Restauracja
  • A. Gelassen Zakład krawiecki
  • H. Benke i A. Zacharjasz Fabryka wyrobów trykotowych
  • Otto Bajer Zakład ślusarski
  • Michał Kryszek Tkalnia mechaniczna wyrobów dekoracyjnych

 

 

"Landau i Weile"

Początek funkcjonowania spółki Salomona (Stanisława) Landau i Karola Weile jest datowany na rok 1887. Pierwsze zabudowania przemysłowe zostały wystawione przy ulicy Karola 843m-r (później Karola 19, dz. Żwirki 19). Funkcjonowała tam mechaniczna fabryka wyrobów wełnianych i kapeluszy filcowych, zatrudniająca na początku lat 90-tych XIX w. ok. 90 robotników.

1892 - "O zatwierdzeniu planu nadbudowy drugiego piętra z poddaszem w fabryce wyrobów wełnianych i filcowych i murowanej, parterowej dobudówki mieszkalnej z pralnią pod numerem 843m-r na nieruchomości Landau’a i Weile’go przy ulicy św. Karola w mieście Łodzi". [zobacz]

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na wymienioną w powyższym dokumencie nadbudowę "murowanej, parterowej dobudówki mieszkalnej z pralnią". Przebudowany w tym czasie budynek (niesprawdzone informacje mówią o wcześniejszej leśniczówce nadzorcy okolicznych lasów państwowych) zyskał, między innymi, dwie charakterystyczne facjatki po stronie zachodniej. Dom przy Karola 19 był użytkowany przez następnych właścicieli. Członkowie rodziny Eisertów mieszkali w nim do końca II wojny światowej. Odrestaurowany obiekt istnieje do dzisiaj - zobacz.

W 1893 r. firma "Landau i Weile" sprzedała posesję fabryczną przy Karola 19, o czym informuje czasopismo "Tydzień" (MA). Obiekty przeszły w ręce Judela Lewina Bary, a na początku XX w. weszły w skład powstającego kompleksu przemysłowego Karola Rajmunda Eiserta.

Następny etap rozwoju przedsiębiorstwa "Landau i Weile" dotyczył terenów przy ulicy Kątnej 882 i 881 (później Kątna 6-8, dz. Wróblewskiego 6-8), gdzie powstały nowe obiekty przemysłowe.

1893 – „O zatwierdzeniu planu budowy przez Salomona Landau i Karola Weile w mieście Łodzi, przy ulicy Kątnej pod numerem 881 i 882 trzypiętrowej przędzalni z apreturą, parterowej maszynowni, parterowej farbiarni, filtrów, kotłowni, komina, parterowych zabudowań gospodarczych i domu dla stróża”. [zobacz]

1893-94 – „Oświetlenie elektryczne fabryki Landaua i Weilego w mieście Łodzi”. [zobacz]

Parcele 882-881 należał wcześniej do Karola Hoffrichtera, którego spadkobiercy zdecydowali się wystawić nowe obiekty fabryczne po drugiej stronie ulicy, za ulicą Pańską (dz. al. Politechniki), pod adresem Kątnej 15.

Na początku XX w. Salomon Landau i Karol Weile powiększyli obszar fabryczny o sąsiednią działkę (nr hip. 880) przy Kątnej 10 (dz. Wróblewskiego 10).

1902 – „O budowie przez Stanisława Landaua i Karola Weile murowanej, trzypiętrowej przędzalni wełny, maszynowni, szopy, wilkowni i parterowego budynku gospodarczego pod numerem 10/880 przy ulicy Kątnej w mieście Łodzi”. [zobacz]

Po krótkim czasie teren przy Kątnej 10 przeszedł w ręce Henryka Fuxa, a po I wojnie światowej stał się własnością Abrama Ajzyka Piaskowskiego (Fux i Piaskowski - zobacz Piotrkowska 62). 

Na początku drugiej dekady XX w. przy Katnej 6/8 zostało zarejestrowane przedsiębiorstwo „S. Danziger i S-ka” (MA). Udziałowcami nowej firmy, poza Salomonem Danzigerem (później również Juliuszem Aszerem), byli członkowie rodziny Weile i Landau. W latach 30-tych XX w. "Fabryka Filców Landau i Weile" (od 1930 r. spółka akcyjna) była zarejestrowana pod adresem Starowólczańskiej 5 (po zmianie nazwy ulica Skrzywana 5), zaś adres firmy "S. Danziger i S-ka" pozostał bez zmiany. W połowie lat 30-tych okresu międzywojennego przedsiębiorstwo "Landau i Weile" zatrudniało ponad 200 pracowników (MA).

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz

 

27 marca 2015

Zostań PATRONEM piotrkowska-nr

________________________________________________________________________________________________________________________________________

 

piotrkowska-nr.pl

© Wszystkie prawa zastrzeżone