pierzeja zachodnia

nr nieparzyste

pierzeja wschodnia

nr parzyste

Piotrkowska_85

Piotrkowska 85

nr hip. 767 (do 1850 r. - 135)

 

Pod koniec lat 60-tych XIX w. posesja należała do Franciszka (Franza) Kindermanna. Taryfa domów z 1888 r. podaje nadal Franciszka Kindermanna jako właściciela posesji, zaś w roku 1893 wymieniony jest już Edward Kindermann.

Kamienica została zbudowana przez Edwarda Kindermanna w 1897 r. W tym czasie w podwórzu funkcjonowała fabryka materiałów meblowych właściciela.

 

Pod koniec drugiej dekady XX w. nieruchomość przeszła w ręce Tobjasza Bialera (zobacz poniżej), oraz jego syna, Arona i pozostawała własnością rodziny Bialer do wybuchu II wojny światowej. Ostatnią właścicielką, wymienioną w księdze adresowej z lat 1937-39, była Basia Bialer.

 

W okresie międzywojennym mieścił się pod tym numerem Zakład Optyczno-Chirurgiczny Reinholda Rittera, oferujący aparaty elektromedyczne, meble szpitalne, szkło chemiczne i przyrządy laboratoryjne. W latach 1923-24 małżeństwo Klary i Reinholda Ritterów wystawiło willę na ulicy Kopernika 52. Willa istnieje do dzisiaj.

W tym samym czasie funkcjonował tutaj ceniony w Łodzi sklep braci Pawła i Maksa Szwalbe, oferujący galanterię męską.

 

Dokumenty archiwalne:

1893 – „O zatwierdzeniu planu na budowę przez Edwarda Kindermana trzypiętrowej oficyny na pomieszczenie ręcznych warsztatów tkackich i piętrowych zabudowań gospodarczych pod numerem 767 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz]

1896 – „Projekt budowy murowanego, trzypiętrowego, podpiwniczonego domu z poddaszem, podobnych dwóch oficyn, ustępu, a także trzypiętrowej oficyny z pomieszczeniem kantoru na parterze, a magazynami na pozostałych kondygnacjach na nieruchomości Edwarda Kindermana pod numerem 767 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz]

1910 – „Projekt budowy murowanej, trzypiętrowej, podpiwniczonej oficyny mieszkalnej z poddaszem i parterowych zabudowań gospodarczych na nieruchomości właściciela Edwarda Kindermana pod numerem 85/767 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz]

 

Ogłoszenia prasowe:

  • Edward Kindermann Fabryka materyj meblowych
  • Henryk Hoser Biuro elektrotechiczne, przedstawicielstwo firmy „Siemens i Halske”
  • Ernets Mogk Magazyn robót ręcznych i towarów galanteryjnych
  • Rozalia Zielke (właśc. A. Böhme) Skład zabawek i sklep galanteryjny
  • Henryk Szmulowicz Fabryka trykotaży i pończoch
  • „Hygiena”Usługi czyszczenia i sprzątania
  • R. Ritter Zakład Optyczno Chirurgiczny
  • „Dynamo” Biuro techniczne
  • Drukarnia Państwowa w Łodzi
  • R. Thomas i D. Rubinstein Dom ekspedycyjno-handlowy
  • B-cia P. i M. Schwalbe Magazyn bielizny męskiej, kapeluszy i galanterji
  • Sz. Hostyk Fabryka wyrobów włókienniczych
  • "FARIS" Fabryka akumulatorów

 

 

Kindermanowie

Na podstawie zachowanych akt metrykalnych można przypuszczać, iż do Łodzi przybyli przedstawiciele kilku gałęzi rodziny Kindermannów.

Wspomniany powyżej Kalendarz Łódzki z 1870 r. wymienia kilka nieruchomości, będących w tym czasie własnością rodziny Kindermann:

  • Edward (Eduard) Kindermann: ulica Zarzewska nr hip. 995 (dz. prawa, nieparzysta strona  Przybyszewskiego, odcinek pomiędzy Przędzalnianą, a Śmigłego-Rydza ),
  • Ernest (Ernst) Kindermann: ulica Piotrkowska nr hip. 741 (dz. Piotrkowska 137),
  • Franciszek (Franz) Kindermann - 3 lokalizacje (oprócz Piotrkowskiej 85):
    • ulica Targowa nr hip. 1184 (dz. Targowa 25-27, blisko skrzyżowania z Nawrot),
    • ulica Główna nr hip. 1276 (dz. lewa, parzysta strona al. Piłsudskiego, środkowa część odcinka pomiędzy Sienkiewicza, a Kilińskiego),
    • ulica Piotrkowska nr hip. 761c (prawdopodobnie błąd w oznaczeniu literowym, powinno być 761e - patrz poniżej).

 

Tkacz, Franciszek  Kindermann senior (1809-1845), pochodził z miejscowości Warnsdorf, leżącej na pograniczu Łużyc i Czech, a jego żona, Wilhelmina z domu Kindt, z Chemnitz w niedalekiej Saksonii. Małżeństwo Kindermannów przyjechał do Łodzi na początku lat 30-tych XIX w., po wcześniejszym, krótkim pobycie w Warszawie (w Warszawie odbył się ślub Franciszka i Wilhelminy). Franciszek senior nie dorobił się majątku, ale prawdopodobnie zapewnił swojemu synowi, Franciszkowi juniorowi, skromny start.

Można przypuszczać, że Ernest i Edward Kindermann byli krewnymi przybyłego z Warnsdorf Franciszka Kindermanna. Edward i Ernest Kindermann odegrali mniejszą rolę w życiu przemysłowym Łodzi. Początek kariery fabrykanckiej zapoczątkował Franciszek junior, a dzieło kontynuowali jego synowie, Gustaw Adolf (1864-1920) i Leopold Rudolf (1869-1917), oraz Juliusz Robert (1866-1932), który rozwinął także własne przedsiębiorstwo na ulicy Łąkowej (dz. Łąkowa 23/25).

 

Franciszek Kindermann junior (1837-1915) urodził się już w Łodzi. Za początek jego działalności uważa się rok 1859, kiedy wraz z żoną, Matyldą z domu Holzschuher, rozpoczął pracę na kilku ręcznych krosnach przy ulicy Przejazd 10 (dz. Tuwima). Działalność przemysłowa, z wykorzystaniem nadal ręcznych krosien, była prowadzona od 1878 r. przy Andrzeja 14 (dz. Andrzeja Struga 12). Zwieńczeniem kariery Franciszka Kindermanna juniora było rozpoczęcie produkcji w okazałej fabryce, uruchomionej w 1898 r. pod ówczesnym adresem Łąkowej 1 (dz. Andrzeja Struga 61/63).

 

W kilku słowach warto przybliżyć historię rodzinnego domu Matyldy i Franciszka Kindermannów, w którym wzrastało ich dwanaścioro dzieci i gdzie, w tyle posesji, wzniesiono pierwszą fabrykę.

W latach 1866-68, na froncie parceli przy ulicy Andrzeja 14, Franciszek Kinderman junior zbudował parterowy dom mieszkalny. Położenie działki, w sąsiedztwie nieruchomości należącej do gminy wyznaniowej braci morawskich przy Andrzeja 12, nie było przypadkowe. Żona Franciszka, Matylda, była córką tkacza, Franza Holzschuhera, który przewodniczył łódzkim morawczykom. Pod koniec lat 70-tych XIX w. funkcjonowała już pod tym adresem ręczna tkalnia, zlokalizowana w murowanym obiekcie przemysłowym wystawionym w tyle posesji.  W 1890 r. miejsce starego, parterowego domu frontowego, zajął reprezentacyjny, dwupiętrowy budynek z przyległymi oficynami. Dom Kindermannów został wyburzony w połowie lat 70-tych XX w., w związku z poszerzaniem ulicy Andrzeja Struga. Rozbiórka domu Franciszka i Matyldy została uwieczniona przez łódzkiego fotografa, R. Kasprowicza - zobacz. Oficyna poprzeczna, w której funkcjonowała pierwsza tkalnia, istnieje do dzisiaj - zobacz.

 

Dom Kindermanów stał początkowo pod adresem Andrzeja 14, później Andrzeja 12. Zmiana numeracji wiązała się z udrożnieniem odcinka ulicy Nowo Spacerowej, pomiędzy Andrzeja, a Rozwadowską (dz. Zamenhofa). Ulica Nowo Spacerowa na całej długości, pomiędzy Andrzeja i Anny (dz. al. Mickiewicza), została wytyczona w XIX w., ale przez długi czas funkcjonowała tylko na odcinku Rozwadowska-Anny. Północny wylot Nowo Spacerowej, na wysokości Andrzeja 12, blokowała posesja Morawczyków (braci morawskich) i stojący tam dom modlitwy. Wieloletni spór z władzami Łodzi o wyznaczenie satysfakcjonującej Morawczyków lokalizacji nowej nieruchomości, został zakończony dopiero w 1910 r. (MA). Od przełamania pierwszych lodów, do połączenia ulicy spacerowej z Nowo Spacerową, upłynęło jednak jeszcze kilka lat. Dom modlitwy braci morawskich został wyburzony w kwietniu 1914 r. (MA). Kilka miesięcy wcześniej, w listopadzie 1913 r. poświęcono nową świątynię Morawczyków przy Pańskiej 56 (dz. Żeromskiego 56) (MA). Po przeprowadzeniu ulicy przez działkę przy Andrzeja 12, nr „12” został przesunięty na posesję Kindermannów.

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz

 

Leopold Rudolf Kindermann rozpoczął w 1902 r. budowę secesyjnej willi na ulicy Wólczańskiej 31. Autorem projektu był Gustaw Landau-Gutenteger. Pałacyk powstawał na parceli wniesionej w posagu przez żonę Leopolda, Laurę Elizę Feder, córkę fabrykanta, Henryka Federa. Obiekt w stanie surowym powstał w ciągu 2 lat, ale prace wykończeniowe przeciągały się. Małżonkowie Kindermann zamieszkali przy Wólczańskiej 31 dopiero ok. 1909/10 r. Niewiele lat później, w 1917 r., zmarł Leopold Kindermann. W 1929 r. Eliza, wdowa po Leopoldzie, wyszła powtórnie za mąż za Emila Eiserta, który 3 lata wcześniej rozwiódł się z Jadwigą Neumann, córką warszawskiego przemysłowca. Małżonkowie mieli do dyspozycji dwie wille - Emila (pierwotnie Rudolfa Kellera) przy ulicy Długiej (dz. Gdańska 53) i Elizy, przy Wólczańskiej 31.

W 1911 r., na dokupionej przez Leopolda sąsiedniej działce przy Wólczańskiej 33, rozpoczęto budowę drugiej willi. Obiekt był prawdopodobnie przeznaczony dla teściowej Leopolda, Julii Feder, ale nie wiadomo, czy zążyła tam zamieszkać. Zmarła w 1917 r. W okresie międzywojennym willa przy Wólczańskiej 33 służyła córce Leopolda, Eleonorze Irenie i jej mężowi, Karolowi Steinertowi.

 

 

Tobiasz Bialer

Tobiasz Bialer, syn Aleksandra Bialera i zięć Joela Wegmeistera, rozpoczął działalność przemysłową w latach 80-tych XIX w. Można przypuszczać, iż pierwszym miejscem produkcji (w spółce z Chaimem Brombergiem) był teren pod ówczesnym adresem Długiej 842 (dz. Gdańska 156), gdzie w obiekcie wystawionym w głębi posesji funkcjonowała tkalnia tasiemek i wstążek. W pierwszej połowie lat 90-tych XIX w. obiekt tkalni został prawdopodobnie sprzedany spółce Jakuba Kwaśnera i Józefa Lindenfelda, którzy po gruntownej przebudowie dołączyli go do istniejącego już kompleksu tkalni i przędzalni wełny przy ulicy Karola 11 (później również Karola 13, dz. Żwirki 11-13). Co ciekawe, jedyny obiekt przemysłowy Kwaśnera i Lindenfelda, który zachował się do dzisiaj (widoczny od strony ulicy Żwirki 11 i Gdańskiej 156), to budynek stojący w miejscu dawnej tkalni tasiemek Bialera i Bromberga.   

Nowa fabryka Tobiasza Bialera i Chaima Bromberga, produkująca tasiemki i sznurki z wełny angorskiej i jedwabiu, została wzniesiona ok. 1894 r. przy Mikołajewskiej 113 (dz. Sienkiewicza 113). Więcej o fabryce Bialera i Blomberga przy Sienkiewicza 113, można przeczytać na stronie Piotrkowskiej 184.

W drugiej połowie lat 90-tych XIX w., równolegle do działań przy Mikołajewskiej 113, Tobiasz Bialer, już samodzielnie, posiłkując się pożyczką 35 tys. rubli (MA), przejął obiekty fabryczne przy ulicy Widzewskiej 1129 (dz. Kilińskiego 102, teren obecnego Urzędu Pracy). Istniejąca pod tym adresem mechaniczna przędzalnia wełny, należąca pierwotnie do Juliana Reinholda Schmidta, została zbudowana ok. 1893 r.

1893 - "O zatwierdzeniu projektu budowy przez Juliana Reinholda Szmidta w mieście Łodzi, przy ulicy Widzewskiej pod numerem 1129, mechanicznej przędzalni" [zobacz]

Do wybuchu I wojny światowej obiekty przy Widzewskiej zostały znacznie rozbudowane i zajęły obszar kończący się na ulicy Juliusza 26 (dz. Dowborczyków 19). 

1902 - "O dobudowie przez Tobiasza Bialera do istniejącej murowanej tkalni mechanicznej z przędzalnią nowej części takiej samej tkalni, celem powiększenia fabryki, a także budowy murowanego, parterowego budynku gospodarczego i stróżówki pod numerem 92/1129 przy ulicy Widzewskiej w mieście Łodzi". [zobacz]

1910 - "Projekt nadbudowy przez Tobiasza Bialer pierwszego piętra na istniejącym, murowanym, parterowym magazynie towarów i budowy murowanej, parterowej maszynowni pod numerem 92/1129 przy ulicy Widzewskiej w mieście Łodzi". [zobacz]

1912 - "Projekt budowy przez Tobiasza Bialera murowanego, parterowego warsztatu tkackiego pod numerem 92/1129 przy ulicy Widzewskiej w mieście Łodzi". [zobacz]

W styczniu 1929 r. miał miejsce poważny pożar w fabryce Bialera przy Kilińskiego 102 (MA).

Po śmierci Tobiasza Bialera w 1931 r. (MA), kierownictwo rodzinnego przedsiębiorstwa przejęli jego synowie Aron (ur. 1890 r. MA) i Izaak (ur. 1886 r. MA), wielokrotny radny łódzkiej rady miejskiej z ramienia frakcji syjonistycznej (MA).

W pierwszej połowie lat 30-tych XX w. fabryka przy Kilińskiego 102 przeszła w ręce Teodora Finstera, właściciela funkcjonującej po sąsiedzku fabryki dywanów, późniejszej "Łódzkiej Manufaktury Pluszu i Dywanów - Teodor Finster". Produkcja Bialerów została przeniesiona na Wólczańską 128, do obiektów wystawionych na początku XX w. przez synów Adolfa Daube.

W okresie międzywojennym prowadziła również działalność "Łódzka Czesalnia i Przędzalnia Wełny Sp. Akc.", w której zarządzie zasiadali Tobiasz i Aron Bialer. Produkcja spółki była ulokowana przy Sienkiewicza 61, na dawnej posesji fabrycznej Janasza Warszawskiego, później przy Bocznej 6/8 (dz. Sienkiewicza 171), w obiektach wystawionych przez Henryka Birnbauma (MA).

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz

 

29 marca 2015

Zostań PATRONEM piotrkowska-nr

________________________________________________________________________________________________________________________________________

 

piotrkowska-nr.pl

© Wszystkie prawa zastrzeżone