pierzeja zachodnia

nr nieparzyste

pierzeja wschodnia

nr parzyste

Piotrkowska_73

Piotrkowska 73

nr hip. 773 (do 1850 r. - 129)

 

Drugie zdjęcie w galerii przedstawia ReFotografię autorstwa Stefana Brajtera

 

Pod koniec lat 60-tych XIX w. posesja przy Piotrkowskiej 73 (również sąsiednia, przy Piotrkowskiej 71) należała do Franza Simma.

 

Taryfa domów z 1888 r. wymienia przedsiębiorstwo "Izydor Birnbaum i S-ka" jako właściciela.

 

Przynajmniej od pierwszej połowy lat 90-tych nieruchomość była w rękach Icka (Berka) Prusinowskiego (zobacz poniżej), a w okresie 1910-1920 należała do małżeństwa Landau (Łaja i Fajtel Landau).

 

Dwupiętrowa kamienica frontowa stała już w 1892 r.

W latach 70-tych XX w. wyburzono wszystkie obiekty posesji Piotrkowskiej 73 i poszerzono, wytyczoną 20 lat wcześniej, aleję ZMP.

 

W latach 90-tych XIX w. mieściły się tutaj eleganckie delikatesy A. Treutweina.

 

W 1897 r. działała pod tym adresem redakcja i administracja dziennika „Rozwój” (redaktorem naczelnym był Wiktor Czajewski).

 

Na przełomie XIX i XX w. funkcjonował od frontu sklep Karola Goepperta, oferujący produkowane przez właściciela kapelusze, meloniki i cylindry. W latach późniejszych sklep przeniesiono do lokalu w sąsiedniej kamienicy, pod numerem 71.

 

W okresie międzywojennym mieścił sie pod tym numerem skład fabryki wełnianej Pinkusa Gerszowskiego i S-ki. Firma Gerszowskiego wykorzystywała obiekty przemysłowe wystawione na dawnej posesji Roberta Mönke (Moenke) - zobacz poniżej.

 

Przy Piotrkowskiej 73 działał skład fabryczny spółki Abrama Ostrowskiego i Izraela Pawła Birencweiga (Birencwajga), później firmy "Przemysł Wełniany I. P. Birencweig". Po I wojnie światowej produkcja tkanin wełnianych była prowadzona początkowo na posesji fabrycznej rodziny Golda (zobacz poniżej), przy ulicy Lipowej 83, następnie na terenie należącym pierwotnie do browaru Juliusza Hermana Milscha (zobacz poniżej), przy Kopernika 53a. Historię przedsiębiorstwa Birencweiga dobrze przedstawia informacja zamieszczona w Księdze Adresowej miasta Łodzi 1937-39 - zobacz.

 

Dokumenty archiwalne:

1895 – „O zatwierdzeniu projektu na poszerzenie przez Icka Bera Prusinowskiego okna wystawowego na parterze dwupiętrowego domu mieszkalnego pod numerem 73/773 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz]

1902 – „O dobudowie przez Icka Bera Prusinowskiego do istniejącej murowanej, trzypiętrowej oficyny piętrowego budynku gospodarczego i przeróbce drzwi na okno wystawowe na parterze murowanego, trzypiętrowego frontowego domu pod numerem 73/773 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz]

 

Ogłoszenia prasowe:

  • A. Trautwein Skład herbaty, delikatesów i towarów kolonialnych
  • Lydia Brogsitter Pracownia haftów
  • Karol Geoppert Skład fabryki kapeluszy
  • Andrzej Antczakowski Pracownia krawiecka
  • Ch. M. Zylberman Fabryka chustek i wyrobów włóknistych
  • „Remonty Budowlane” Biuro robót inżynieryjno-budowlanych
  • Pinkus Gerszowski i S-ka Fabryka wyrobów wełnianych
  • Ostrowski i Birencwajg Skład fabryki wyrobów włókienniczych
  • Przemysł Włókienniczy „Herman Faust i S-ka”
  • P. Birencwejg Skład fabryczny
  • F. J. Landau Fabryka wyrobów wełnianych i bawełnianych
  • Pinkus Gerszowski i S-ka Fabryka wyrobów wełnianych

 

Icek Prusinowski

Obiekty fabryczne przy ulicy Przejazd (dz. Tuwima 54-58), należące do Icka Prusinowskiego, funkcjonowały już w latach 80-tych XIX w. Powierzchnie produkcyjne były wynajmowane na potrzeby różnych przedsiębiorstw włókienniczych. Z informacji prasowej dotyczącej pożaru jaki wybuchł w grudniu 1890 r. w jednym z budynków fabryki Prusinowskiego, możemy dowiedzieć się więcej o ówczesnych najemcach:

  • firma „Lorentz i Kuntze” – przędzalnia wełny zatrudniająca 50 robotników,
  • firma Lubińskiego – przędzalnia wełny zatrudniająca 60 robotników,
  • firma Weilanda – skręcalnia wełny zatrudniająca 12 robotników.

1891 – „Projekt odbudowy przez Józefa Prusinowskiego spalonej, trzypiętrowej przędzalni z tkalnią, dobudowy jednopiętrowej klatki schodowej i budowy parterowej przędzalni i jednopiętrowych magazynów pod numerami 1198, 1199, 1200, 1201 przy ulicy Przejazd w mieście Łodzi”. [zobacz]

Drugi pożar miał miejsce w 1896 r.

1898 – „Projekt nadbudowy pierwszego i drugiego piętra z poddaszem, spalonych w 1896 roku i budowy murowanego, parterowego budynku dla wilka, na nieruchomości J. Prusinowskiego pod numerami: 1198, 1199-1200, 1201 przy ulicy Przejazd w mieście Łodzi”. [zobacz]

Począwszy od drugiej połowy lat 80-tych XIX w. instalowano w Łodzi, głównie w obiektach przemysłowych i rezydencjach bogatych łodzian, oświetlenie elektryczne oparte na prywatnych, lokalnych generatorach. Oświetlenie elektryczne w fabryce Prusinowskiego zostało zainstalowane w 1900 r. Dopiero 6 lat później, 25 maja 1906 r., na terenie sąsiadującym z fabryką Prusinowskiego (ówczesna Targowa 29, dz. Targowa 1-3), Towarzystwo Elektrycznego Oświetlenia z 1886 r. rozpoczęło budowę pierwszych obiektów elektrowni miejskiej.

1900 – „O oświetleniu elektrycznym w [fabryce] Joska Prusinowskiego w mieście Łodzi”. [zobacz]

Przedsiębiorstwo włókiennicze Icka Prusinowskiego, podobnie jak fabryka maszyn i odlewnia żelaza Otto Goldammera przy ulicy Widzewskiej 66-68 (dz. Kilińskiego 74-76), zostały kupione po I wojnie światowej przez Łódzkie Towarzystwo Elektryczne. W wyniku budowy nowej elektrowni (zobacz zdjęcia), w latach 1929-30 wyburzono wszystkie obiekty przemysłowe Goldammera i mniejsze budynki Prusinowskiego położone w głębi posesji. Budynki dwóch głównych przędzalni, usytuowane na froncie obecnej ulicy Tuwima (nr 54-56), istnieją do dzisiaj.

 

Robert Mönke (Moenke)

W drugiej połowie lat 50-tych Robert Moenke (1826-1885), mąż Teressy Anstadt (ślub w 1859 r.), córki Karola Anstadta, wtedy jeszcze drukarza perkalu, wystawił murowany budynek ręcznej tkalni francuskich chustek wełnianych i tkanin półwełnianych. Oficyna fabryczna stanęła w prawej części podwórza, po południowej stronie Placu Fabrycznego, wzdłuż późniejszej ulicy Placowej i Stanisława (dz. St. Kostki 2-12).

W latach 70-tych XIX w. Moenke był właścicielem trzech działek u zbiegu Piotrkowskiej i Placowej, o nr hip. 663-664-665, późniejszej Piotrkowskiej 263 i 265. W latach 1875-77 wykreślono gminę miasta Łodzi z hipoteki nieruchomości.

1875-1876 - "O wykupie czynszów przez Roberta Menke z gruntów pod nr 663, 664 i 665 w mieście Łodzi". [zobacz]

1876-1877 - "O wykupie czynszów przez Roberta Menke z placu nr 38/665 w mieście Łodzi". [zobacz]

Po śmierci założyciela firmę prowadzili synowie, Wilhelm Gustaw i Karol Fryderyk Moenke. Na przełomie XIX i XX w. produkcja była już zmechanizowana.

1897-1902 - "Menke Robert, Łódź, ul. Piotrkowska 263/265, Tkalnia mechaniczna". [zobacz]

Zgodnie z informacjami zawartymi w taryfach domów, przez kilka lat pierwszej dekady XX w. właścicielami dawnej nieruchomości Moenke było małżeństwo Joanny i Karola Kister (Küster). O obecności Karola Kistera pod tym adresem świadczy również poniższy dokument.

1904-1908 - "Kister (Küster) K. i Spółka, Łódź, ul. Placowa 2, Tkalnia". [zobacz]

Pod koniec pierwszej dekady XX w. nieruchomość przeszła w ręce Teodora Seilera. Nowy właściciel wystawił w tyle posesji okazały budynek tkalni mechanicznej z dachem szedowym.

1910 - "Projekt na budowę przez Teodora Zeilera murowanej, parterowej tkalni mechanicznej pod numerem 265/663-668 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi". [zobacz]

W latach międzywojennych obiekty przemysłowe przy Piotrkowskiej 263-265 (Stanisława 2-12) były wykorzystywane przez:

  • Fabryka Mechaniczna Wyrobów Wełnianych Pinkus Gerszowski i S-ka (MA),
  • T-wo Fabryki Wyrobów Azbestowych i Gumowych "Leonowit" Sp. Akc. (MA),
  • Przemysł Wstążkowy A. Rozenfeld (MA).

Prezentowana kompilacja przedstawia dom i fabrykę Roberta Moenke na początku drugiej dekady XX w., oraz zdjęcie lotnicze posesji fabrycznej przy Piotrkowskiej 263-265 z okresu II wojny światowej.

 

Jan Golda

Na początku XX w. Jan Golda wystawił przy Lipowej 83 budynki zakładu stolarskiego. Wcześniejsza produkcja Goldy była prowadzona przy ulicy Długiej 101 (dz. Gdańska 101), na własnej posesji. Działka przy Lipowej 83 należała wcześniej do Alojzego Balle, który w pierwszych latach XX w. stał się właścicielem nieruchomości przy Długiej 101. Należy sądzić, że doszło do zamiany.

1902 - "O budowie przez Jana Goldę murowanej, parterowej z poddaszem stolarni mechanicznej, takiej samej ręcznej stolarni, kotłowni i maszynowni, suszarni drewna, parterowej stróżówki i komina pod numerem 83/815 przy ulicy Lipowej w mieście Łodzi". [zobacz]

Przy produkcji mebli, listew wykończeniowych i drewnianych posadzek pracowało kilkudziesięciu pracowników.

W latach międzywojennych tradycję profesji stolarskiej kontynuował syn Jana, Maksymilian Golda.

Prawdopodobnie ok. 1907 r. w głębi posesji Goldy, na wysokości obecnej Skłodowskiej-Curie 24, wystawiono dwupiętrowy budynek fabryczny z przeznaczeniem na produkcję włókienniczą. Zarówno do wybuchu I wojny światowej, jak i w okresie międzywojennym, przy Lipowej 83 funkcjonowało wiele podmiotów, między innymi:

- do I wojny

  • "Bracia Dobraniccy J. i H.",
  • Lombard Grzegorz i Kon Abraham, Łódź, ul. Średnia 38, Lipowa 83 Przędzalnia,
  • Proppe i Fiedler, Fabryka wełny czesankowej,

- okres międzywojenny

  • Wyroby włókiennicze, właściciel Ostrowski i Birencwajg,
  • Mechaniczna tkalnia, właściciel firma J. i M. Cytter,
  • Mechaniczna przędzalnia, właściciel firma Przemysł Włókienniczy Leon Mordyaner
  • "Pudełko" R. Prusse i S-ka,
  • Mechaniczna tkalnia, właścicielka Złata Cymerman,
  • Przędzalnia i szarparnia zarobkowa, właściciel Alwin Proppe,
  • Przędzalnia i szarparnia zarobkowa, właściciel Adalbert Wenske,
  • Farbiarnia i drukarnia tkanin, właściciel Aleksander Lesz,
  • Mechaniczna przędzalnia, właściciel firma B. Horowicz i M. Szafir.

Zniszczone budynki posesji fabrycznej Jana Goldy są jeszcze widoczne na zdjęciu Google.

 

Juliusz Herman Milsch

W 1878 r., przy piaszczystej drodze prowadzącej do lasu miejskiego, która później przyjęła nazwę szosy/ulicy Milscha (Milsza), na parceli oznaczonej nr hip. 819ee (dz. Kopernika 53-53a), Juliusz Hermann Milsch wybudował browar. Niedaleko browaru powstał "kompleks rekreacyjny", nazywany przez łodzian "Leśniczówka Milscha", oferujący mniej zamożnej klienteli piętrową restaurację z werandą, kręgielnię, ogród piwny z muszlą koncertową i łódki na pobliskich, niewielkich stawach.

Pod koniec lat 70-tych XIX w. Juliusz Milsch wybudował willę pod obecnym adresem Kopernika 46, określaną przez łodzian mianem "zameczku Milscha". Autorem projektu rozbudowy domu z 1882 r. (rozbudowa od strony południowej) i być może projektu części pierwotnej, był zięć Milscha, architekt Edward Creutzburg.

Kariera Juliusza Milscha została przerwana nagle, zaledwie kilka lat po uruchomieniu browaru. Na tę chwilę trudno mi stwierdzić, co było tego przyczyną, być może śmierć założyciela. "Zameczek" pozostawał przez jakiś czas własnością syna Juliusza, Oskara Milscha. W latach 90-tych XIX w. willa przy Kopernika 46 przeszła w ręce innych piwowarów, braci Hermana i Ryszarda Gehlig. Warto w tym miejscu wspomnieć, że w 1890 r. bracia Gehlig kupili posiadłość przy ówczesnej ulicy Żelaznej 20, gdzie założyli ogród piwny. Niektóre opracowania podają, że wcześniejszym właścicielem terenu przy ulicy Żelaznej, ze stojącym tam niedużym, drewnianym domem letniskowym, był Juliusz Milsch.

W 1886 r. browar kupił doświadczony piwowar z Turku, Robert Schnerr. W 1899 r. zakład przeszedł w ręce firmy "Kamieński i S-ka" (od stycznia 1900 r. Towarzystwo Firmowo-Komandytowe), zaś już w połowie 1900 r. właścicielem zostało Towarzystwo Akcyjne Browaru "Łódź" (MA) z siedzibą w Warszawie. Od 1909 r. browar należał do Rudolfa Lange. Na początku drugiej dekady XX w. Lange oddał browar w dzierżawę Siergiejowi Arbusowi.

1911 - ""Arbusow Internacional", Łódź, ul. Milsza 53, Browar parowy". [zobacz]

Piwo produkowane pod szyldem "Arbuzow International" nie znalazło większego uznania i wkrótce zaprzestano ważenia złocistego trunku.

Widok dawnego browaru Milscha w ostatnich latach pierwotnego przeznaczenia obiektu, przedstawia refotografia Stefana Brajtera - zobacz.

Na przełomie pierwszej i drugiej dekady XX w., na działce należącej pierwotnie do Milscha i jego browaru, Mordka Mendel Kohn (Kon) rozpoczął działania związane z uruchomieniem produkcji włókienniczej.

1911 - "Projekt budowy przez Mordkę Mendla Cohna mechanicznej fabryki przędzalniczo-tkackiej pod numerem 53/819 przy ulicy Milsza w mieście Łodzi". [zobacz]

Przed I wojną światową i w okresie międzywojennym funkcjonowały przy ulicy Milscha 53, później Kopernika 53-53a, liczne tkalnie, przędzalnie i pończoszarnie:

- przed I wojną światową

  • Silberstein Wolf i Schapował Gersz, Łódź, ul. Milsza 53 i ul św. Anny 25, Tkalnia i Przędzalnia,
  • "Bracia Piotrowscy", Łódź, ul. Milsza 53, Przędzalnia,
  • Hessel Edward, Łódź, ul. Milsza 53, Przędzalnia,
  • Trilling J., Łódź, ul. Milsza 53, Tkalnia mechaniczna,
  • Schochet E., Łódź, ul. Milsza 53, Przędzalnia.

- w okresie międzywojennym

  • Przędzalnia zarobkowa oraz mechaniczna pończoszarnia przy ul. Kopernika 53, właściciel Adolf Speidel,
  • Fabryka wyrobów włókienniczych przy ul. Kopernika 53A, właściciel firma I.P. Birencwajg,
  • Wytwórnia waty przy ul. Kopernika 53A, właścicielka Gitla Glube,
  • Mechaniczna pończoszarnia przy ul. Kopernika 53A, właściciel Moszek Brand,
  • Mechaniczna pończoszarnia przy ul. Kopernika 53A, właściciel Jentom Tajtelbaum,
  • Mechaniczna pończoszarnia przy ul. Kopernika 53A, właściciel Alter Jakub Rozenfeld, dzierżawca Lajb Frejdkin,
  • Mechaniczna pończoszarnia przy ul. Kopernika 53A oraz farbiarnia przy ul. Wólczańskiej 109, właściciel Oskar Gessner firma Przemysł Pończoszniczy "Continental".

Czy piwo zniknęło na trwałe z posesji przy Kopernika 53? Nie do końca. Warto przypomnieć krótki epizod z lat 20-tych okresu międzywojennego (MA).

Zdjęcie lotnicze, wykonane w 1942 r., przedstawia pusty plac w miejscu obecnej posesji przy Kopernika 53, czyli w miejscu głównych zabudowań dawnego browaru Milscha. Zniknął piętrowy budynek frontowy (widoczny na prezentowanej powyżej refotografii) i obiekty w podwórzu. Co i kiedy się wydarzyło? Podpowiedź znalazłem w informacji o wypadku budowlanym, jaki miał miejsce w drugiej połowie lat 30-tych XX., chociaż właściwe wydarzenia rozegrały się wcześniej, na początku stycznia 1927 r. (MA). W prezentowanym artykule prasowym zamieniono numerację - adres fabryki, to Kopernika 53, a dom wychowawczy stał przy Kopernika 51. Informacja nie precyzuje, jaki budynek spłonął, jednak sądzę, że chodziło o jednopiętrowy obiekt frontowy, czyli dawny browar Milscha.

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz

 

29 marca 2015

Zostań PATRONEM piotrkowska-nr

________________________________________________________________________________________________________________________________________

 

piotrkowska-nr.pl

© Wszystkie prawa zastrzeżone