pierzeja zachodnia

nr nieparzyste

pierzeja wschodnia

nr parzyste

Piotrkowska_113

Piotrkowska 113

nr hip. 753 (do 1850 r. - 149)

 

Pierwotnym obiektem frontowym był parterowy dom drewniany, który jest jeszcze widoczny na planie Józefa Lenartowskiego z 1849 r. W miejscu parterowego drewniaka Friedrich Müller wystawił parterowy dom murowany, według projektu Jana Karola Mertschinga. Opracowania podają rożne daty powstania domu Müllera - rok 1851, oraz ok. 1862 r. Do wyjaśnienia.

Kalendarz Jana Petersilge na rok 1870 (stan na ok. 1868 r.) wymienia nadal Müllera jako właściciela.

 

Według taryfy domów z 1888 r. posesja należała do Adolfa Otto.

 

W okresie lat 90-tych XIX w. i pierwszej dekady XX w. nieruchomość była w rękach Pawła (PinkusaDobranickiego (zobacz poniżej). Na froncie posesji, zabudowanej okazałymi oficynami, stał nadal parterowy dom murowany.

 

Czteropiętrowa kamienica frontowa została wystawiona w latach 1911-12 przez nowego właściciela, Alberta Böhme, według projektu Romualda Müllera. Prace budowlane prowadziła znana łódzka firma "Wende i Klause".

W nowej kamienicy Böhme otworzył elegancki sklep z wyrobami galanteryjnymi, luksusowymi i zabawkami.

Postać Alberta Böhme jest również związana ze znanym łódzkim kinem "Luna", otworzonym w nowej siedzibie Zgromadzenia Majstrów Tkackich.

1911 - "Projekt przebudowy murowanego, dwupiętrowego budynku Cechu tkaczy w Łodzi na kinematograf, przy ulicy Przejazd pod numerem 1 w mieście Łodzi, przez dzierżawcę Alberta Böhme". [zobacz]

 

W nowej kamienicy Böhme, w 1913 r., otworzył sklep z delikatesami P. Ignatowicz. Członkowie tej samej rodziny, bracia Fryderyk i Gustaw Ignatowicz, prowadzili w okresie międzywojennym eleganckie delikatesy przy Piotrkowskiej 96.

 

W 1920 r., w podwórzu posesji Piotrkowskiej 113, funkcjonowała fabryka przyrządów tkackich Arona Lejzora Taksina.

 

Pod tym adresem mieścił się skład obić papierowych (tapet) znanej łódzkiej firmy Adolfa Butschkata.

Adolf Gustaw Butschkat urodził się w Bernstadt (dz. Bierutów k. Oleśnicy). W Warszawie zdobył praktykę malarza pokojowego i pod koniec lat 60-tych XIX w. osiedlił się w Łodzi. W 1879 r. założył łódzki cech malarzy pokojowych, któremu przewodniczył, jako starszy cechu, przez wiele następnych lat.

Skład towarów Butschkata mieścił się przy Piotrkowskiej 84 i Piotrkowskiej 3, a od 1892 r. w domu własnym, na narożnej posesji u zbiegu ulic Długiej i Andrzeja (dz. Gdańska 95). Po sprzedaży nieruchomości w 1912 r., firma prowadzona już przez syna, Fryderyka Brunona Buczkata (posługiwał się spolszczonym nazwiskiem), prowadziła sprzedaż na Piotrkowskiej 113, później Piotrkowskiej 118.

 

Dokumenty archiwalne:

1896 – „Projekt przebudowy okien i drzwi oraz obniżenia podłogi w parterowym domu pana Dobranickiego pod numerem 753 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz]

1903 - O nadbudowie przez Pawła Dobranickiego trzech pięter nad parterową oficyną z dobudową do niej trzypiętrowej oficyny, a także nadbudową piętra nad parterową oficyną pod numerem113/753 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz]

1911 – „Projekt na budowę przez Alberta Böhme murowanego, czteropiętrowego domu z takimiż oficynami, nadbudowę czterech pięter nad parterową oficyną i czwartego piętra nad trzypiętrową oficyną pod numerem 113 przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. [zobacz]

 

Ogłoszenia prasowe:

  • Wanda Kissling Sklad wyrobów trykotowych fabryki Aug. Marschel i S-ka
  • Hermann Friedmann Sprzedaż towarów manufakturowych
  • „Ogrodzieniec” Fabryka Portland Cementu Zarząd w Łodzi
  • A. L. Taksin (daw. S. Spiro) Fabryka utensylji tkackich
  • L. Kawałek Magazyn obuwia
  • Albert Böhme Skład galanteryjny, towarów luksusowych, oraz zabawek
  • Adolf Butschkat (Bruno Buczkat) Skład obić papierowych
  • P. Ignatowicz Skład towarów kolonialnych i delikatesów
  • Kasper Migas Zakład kuśnierski
  • „Straż Nocna” Ochrona obiektów przemysłowych i handlowych
  • Kawiarnia „Europejska”
  • Wacław Kawecki Zakład kuśnierski

 

Jakub Chaim Dobranicki i synowie

Ważną datą w dziejach rodziny Dobranickich był rok 1859, kiedy dwaj kupcy, Jakub Chaim Dobranicki (1818-1890) i Herman Konstadt, kupili teren przy ówczesnej ulicy Piotrkowskiej (od 1863 r. Nowomiejskiej), sąsiadujący od północy ze stawem na rzece Łódce. 

 

W tym miejscu warto cofnąć się o kilkadziesiąt lat, do początkowego okresu Łodzi przemysłowej i przypomnieć postać Karla Gottlieba Sängera, przybyłego z Chodzieży w 1823 r. Na parcelach oznaczonych numerami 173 i 174 (widoczne na planie Filipa de Viebiga z 1823 r. - MA), posiłkując się kredytami rządowymi, Sänger wybudował farbiarnię wełny, oraz murowaną warzelnię piwa.

1825 - "Instrument kaucyjny przez Karola Senger na wziętą zapomogę [z kasy obwodu łęczyckiego, wniesiony na nieruchomości przy ul. Piotrkowskiej w Łodzi, do niego należącej]". [zobacz]

Po śmierci Sängera w 1931 r. przedsiębiorstwem kierowała wdowa, Henrietta. Zabudowę frontową posesji Sängera, z widocznym obiektem murowanym (kolor czerwony) i drewnianym (kolor czarny), obrazuje plan Józefa Lenartowskiego z 1849 r. - MA.

W 1858 r. właścicielem browaru został Józef Paszkiewicz, zięć Karla i Henrietty, który rok później sprzedał nieruchomość (z browarem, szynkiem i innymi zabudowaniami) spółce handlowej Dobranickiego i Konstadta. Nieruchomość należąca do spółki była powiększana w następnych latach.

 

W miejscu murowanego browaru przy ulicy Piotrkowskiej (później Nowomiejska 19) stanął okazały budynek „Domu Handlowego J. Dobranicki i H. KonstadtMA, mieszczący kantor, składy towarów i mieszkania nowych właścicieli. W tym czasie był to jeden z największych domów w Łodzi, o którym tak pisał prezydent Traeger w 1863 r. :

"Godne uwagi budowle są zakłady fabryczne panów Geyera, Scheiblera, Petersa, Fesslera, Prussaka, oraz domy Kochanowskiego [Kochańskiego?] i Dobranickiego".
Jakub Dobranicki był ważną postacią łódzkiej społeczności żydowskiej. Jako wieloletni członek Dozoru Bożniczego, którego rola wykraczała daleko poza sferę czysto religijną, aktywnie uczestniczył w życiu mniejszości żydowskiej, której liczba, szczególnie od lat 60-tych XIX w., gwałtownie rosła.
Działania Jakuba Dobranickiego na polu handlowym i bankowym („Dom Bankowy J. Dobranicki”) stworzyły solidny grunt dla poczynań jego synów  - Adolfa (Abrama Menasze, 1846-1918), Pawła (Pinkusa) i Barnarda (Berka). Drugie pokolenie Dobranickich rozwinęło funkcjonowanie przedsiębiorstwa w obszarze produkcji bawełnianej (w odróżnieniu od produkcji wełnianej Daniela Dobranickiego), której początki datowane są na koniec lat 70-tych XIX w.* 

1891 - "Projekt budowy przez Menasze Dobranickiego trzypiętrowej tkalni i nadbudowy drugiego piętra na fabrycznej oficynie pod numerem 298 przy ulicy Północnej w mieście Łodzi". [zobacz]

25 sierpnia 1893 r. wybuchł duży pożar na posesji fabrycznej MA. W niedługim czasie zniszczenia odbudowano.
1893 - "O zatwierdzeniu projektu odbudowy po pożarze, przez Menasze Abrama Dobranickiego, w mieście Łodzi pod numerem 298 przy ulicy Północnej, murowanej, dwupiętrowej, podpiwniczonej tkalni mechanicznej z poddaszem oraz maszynowni". [zobacz]

W latach 90-tych XIX w. w obiektach przemysłowych przy Północnej 298 (przy produkcji dwóch rodzin - synów Jakuba Chaima i Daniela Dobranickiego) było zatrudnionych ponad. 200 robotników.

 

Mało znana aktywność Adolfa Dobranickiego była związana z fabryką włókienniczą we wsi Wilanów pod Tomaszowem - obecnie dzielnica Tomaszowa Mazowieckiego. 

1894/95 - "O oświetleniu elektrycznym w fabryce Dobranickiego i Bekermana w Wilanowie w powiecie brzezińskim". [zobacz]

1896 - "O instalacji kotła przez Dobranickiego i Bekermana we wsi Wilanów w powiecie brzezińskim". [zobacz]

Prawdopodobnie chodziło o dawną fabrykę sukienniczą Fryderyka Bayera i Eduarda Hentschke, wystawioną w 1852 r., wykorzystującą do napedzania maszyn spiętrzone wody rzeki Czarnej. Ok. 1910 r. fabryka została przejęta przez Tomaszowską Fabrykę Sztucznego Jedwabiu. W 1893 r., w piotrkowskim periodyku "Tydzień", ukazała się informacja o inicjatywie Dobranickiego i Bekermana, dotyczącej budowy linii telefonicznej pomiędzy fabrykami tomaszowskimi, a Łodzią (MA).

W połowie lat 90-tych XIX w., w tym samym czasie co działania Adolfa związane z fabryką w Wilanowie, miały miejsce również inne, mało znane wydarzenia. Tym razem dotyczyły one brata Adolfa, Pawła Dobranickiego.

1895 - "Projekt budowy trzypiętrowej, murowanej, z poddaszem przędzalni i tkalni, parterowej maszynowni i kotłowni, komina, wiaty, dobudowy domu mieszkalnego i ustępów pod numerem 834a przy przedłużeniu ulicy Długiej w mieście Łodzi przez właścicieli: P. Dobranickiego, Teszela i Pinkasa". [zobacz]

1896 - "O zatwierdzeniu projektu budowy przez Dobranickiego, Peszela i Pinkasa w Łodzi numer 119/834a przędzalni i tkalni". [zobacz]

W 1898 r. fabryka przy Długiej 834a (dz. Gdańskiej 132) była już w rękach Maksymiliana Schiffera (Szyffera). Kto zbudował obiekty przemysłowe? Czy Paweł Dobranicki i spółka sprzedali wystawioną fabrykę, czy tylko "gotowca" - nieruchomość z zatwierdzonym projektem budowy? Do wyjaśnienia.

 

Od początku XX w. przestają pojawiać się informacje o produkcji przemysłowej Dobranickich przy Północnej 298, wtedy już Północnej 6. Wydaj się, że aktywność synów Jakuba Chaima koncentrowała się w tym czasie na działalności finansowej ("Dom Bankowy J. Dobranicki - spadkobiercy"), oraz handlowej.

1902 - "O budowie przez Jakuba Dobranickiego [spadkobiercy] w mieście Łodzi przy ulicy Wschodniej pod numerem 1/21 murowanych, parterowych pawilonów targowych łącznie 18 i o przebudowie istniejących, parterowych oficyn z poddaszem na takie same sklepy, w pierwszej oficynie 17 sklepów a w drugiej oficynie 14 sklepów, czyli wszystkiego 49 pawilonów targowych". [zobacz]

Rozbudowane w okresie międzywojennym hale targowe, zwane "halami Dobranickiego", rozciągały się od ulicy Nowomiejskiej, do Wschodniej i biegły równolegle do koryta rzeki Łódki. Ten skrajnie zaniedbany obszar Starego Miasta zyskał nowe oblicze w 1917 r., kiedy po przykryciu kanału Łódki (w tym czasie ścieku otoczonego rozpadającymi się drewnianymi straganami - MA) wytyczono nowy, szeroki pasaż Nad Łódką (MA), 

 

* - Daniel Dobranicki, brat lub kuzyn Jakuba Chaima, prowadził działalność produkcyjną już w latach 60-tych XIX w. - w 1867 r. zatrudniał 15 robotników miejscowych pracujących przy 10 warsztatach i wykazał roczną wartość produkcji w wysokości 6750 Rsr (srebrnych rubli). W tym czasie Daniel Dobranicki był prawdopodobnie nakładcą, a wymienieni robotnicy, to tkacze pracujący we własnych domach, ale jest też możliwe, że pierwsze obiekty fabryczne przy Północnej 298 zostały wzniesione na potrzeby jego produkcji. Do wyjaśnienia.

 

Zabudowania Jakuba Chaima Dobranickiego, później jego sukcesorów, zostały zrównane z ziemią w okresie II wojny światowej. W trakcie tworzenia łódzkiego getta, Niemcy zniwelowali południową część Starego Miasta, tworząc pas buforowy. Dzisiaj, na kiedyś gęsto zabudowanym terenie, rosną drzewa parku Staromiejskiego.

Ruch i gwar tej części Łodzi przypomina film "Zaginiony kwartał w Łodzi". Od 2015 r. zabudowę zaginionego kwartału możemy również zobaczyć na makiecie prezentowanej w Muzeum Miasta Łodzi. 

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz

 

30 marca 2015

Zostań PATRONEM piotrkowska-nr

________________________________________________________________________________________________________________________________________

 

piotrkowska-nr.pl

© Wszystkie prawa zastrzeżone