pierzeja zachodnia

nr nieparzyste

pierzeja wschodnia

nr parzyste

Piotrkowska_24

Piotrkowska 24

nr hip. 256 (do 1850 r. – nr 186)

 

Jeszcze w latach lat 50-tych XIX w. parcela o nr hip. 256 (pierwotnie nr 186) obejmowała dwie obecne posesje, a po środku szerokiej działki stał parterowy dom drewniany. Podział, zachowany do dnia dzisiejszego, dokonał się nie później niż w latach 60-tych XIX w. Północna część nieruchomości przyjęła numer hip. 256a (dz. Piotrkowska 22), zaś południowa pozostała przy nr hip. 256 (dz. Piotrkowska 24).

Fragment planu z 1849 r., autorstwa Józefa Lenartowskiego, z naniesioną przeze mnie historią numeracji ulicy Piotrkowskiej na odcinku Rewolucji/Próchnika - Narutowicza/Zielona, obrazuje przemiany jakie dokonały się w tej części ulicy - zobacz. Naniesiona historia numeracji pomija fragment Piotrkowskiej, od obecnej Więckowskiego, do Zielonej. Trwające do lat 50-tych XIX w. trudności z wykupieniem tych terenów od mieszczan Starego Miasta, i co za tym idzie, brak wytyczonych parceli na planie Lenartowskiego, uniemożliwia mi, na obecnym etapie, odniesienie się do tego fragmentu ulicy.

W miejscu drewnianego domu, po podzieleniu nieruchomości, wystawiono dwie kamienice. Frontowe obiekty murowane są już widoczne na planie z 1873 r., autorstwa Rudolfa Micińskiego - zobacz.

 

Pod koniec lat 60-tych XIX w. podzielona posesja przy Piotrkowskiej 256 należała do przedstawicieli tej samej rodziny. Część południowa, obecnie Piotrkowska 24, należała do Henryka (HeinrichaBechtolda, zaś północna, obecnie Piotrkowska 22, do Krystiana (ChristianaBechtolda.

 

Na początku lat 80-tych XIX w. właścicielem nieruchomości był Majer Kestenberg. W tym czasie podwyższono kamienicę frontową o jedno piętro.

 

W drugiej połowie lat 90-tych XIX w. posesja przy Piotrkowskiej 24 przeszła w ręce Towarzystwa Akcyjnego Wełnianej Manufaktury Stiller i Bielschowsky (zobacz poniżej).

 

W latach 70-tych XIX w. mieścił się tutaj zakład fotograficzny Eliasza Stummana. W latach późniejszych atelier tego wybitnego łódzkiego fotografa funkcjonowało przy Piotrkowskiej 20 i Piotrkowskiej 17.

Kilka słów o pierwszych łódzkich fotografach. W latach 60-tych XIX w. działały w Łodzi dwa zakłady fotograficzne: Józefa Zajączkowskiego (od 1862 r. - Nowy Rynek 8, później Konstantynowska 5) i Dominika Zonera (od 1863 r. – Konstantynowska 3).

W latach 70-tych XIX w. rozpoczęły działalność dwa nowe zakłady: wymieniony wyżej Eliasza Stummana, oraz Edwarda Dietricha, przy ulicy Dzielnej 13 (dz. Narutowicza 13, zabudowania nie istnieją).

W latach późniejszych zakład Edwarda Dietricha funkcjonował przy ulicy Przejazd 1339 (później Przejazd 14, obecnie Tuwima 16), a lokal przy Dzielnej 13 przejął Dominik Zoner. W pierwszej połowie lat 90-tych Dietrich opuścił Łódź i otworzył atelier w Częstochowie, gdzie pracował do 1907 r. Warto w tym miejscu wspomnieć, że w latach 70-tych XIX w., przy Piotrkowskiej 760, późniejszej Piotrkowskiej 99, działał jeden z pierwszych zakładów litograficznych w Łodzi, należący do Maurycego Dietricha. Litografia Dietricha funkcjonowała jeszcze, pod tym samym adresem, na początku lat 90-tych XIX w. Czy zbieżność nazwisk jest przypadkowa? Do wyjaśnienia.

W drugiej połowie lat 80-tych nieruchomość przy Dzielnej 13 była już własnością syna Dominika, Leopolda Zonera, fotografa, drukarza i wydawcy prasy. Ok. 1888 r. na froncie posesji stanął nowy dom mieszkalny, mieszczący na piętrze atelier fotograficzne.

1888 - "O budowie przez Leopolda Zonera murowanego, piętrowego domu mieszkalnego pod numerem 1358 przy ulicy Dzielnej w mieście Łodzi". [zobacz]

Kilka lat później, ok. 1893 r., Zoner wystawił w głębi podwórka piętrową oficynę i umieścił tam pracownię fotograficzną, drukarnię, wozownię i stajnię.

1893 - "O zatwierdzeniu planu budowy przez Leopolda Zonera murowanego, dwupiętrowego budynku mieszczącego pracownię fotograficzną oraz stajnię i wozownię pod numerem 1358 przy ulicy Dzielnej w mieście Łodzi". [zobacz]

Począwszy od drugiej połowy lat 90-tych XIX w. główna produkcja drukarska Leopolda Zonera była prowadzona w podwórzu posesji Piotrkowskiej 108. W tym czasie Zoner kupił od Karola Prusse (zobacz ponizej) wyposażenie drukarni Rudolfa Luthera, mieszczącej się przy Zachodniej 26 (dz. Zachodnia 44).

 

Dokumenty archiwalne:

1888 – „O budowie przez Majera Kestenberga murowanej dwupiętrowej, mieszkalnej oficyny z ustępami i nadbudowie drugiego piętra nad istniejącą piętrową oficyną mieszkalną pod numerem 256a przy ulicy Piotrkowskiej w mieście Łodzi”. {powinno być „… pod numerem 256 …} [zobacz]

 

Ogłoszenia prasowe:

  • Wilhelm Steinhauer Magazyn obuwia
  • Maurycy Kokoczyński Restauracya
  • Juliusz Müller Zakład zegarmistrzowski
  • Pinkus Lieberman Krawiec damski
  • A. Krzepicki Skład maszyn do szycia i zakład jubilerski
  • Herman Nadel Magazyn ubiorów męzkich
  • M. Tykociner Dom bankowy
  • A. Monat Drukarnia, litografia
  • K. Gilwan Fabryka chustek bawełnianych
  • Karol Schönbrenner Główny skład fabryki „Szlenker, Wydżga i Weyer”
  • B. I. Friedmann Fabryka wyrobów wełnianych
  • Tow. Akc. Stiller i Bielschowsky Fabryka wyrobów wełnianych
  • Adolf Słomnicki Księgarnia i czytelnia
  • S. Grosman Zakład kuśnierski
  • Józef Hirschberg Kantor wymiany
  • B. Kryształ Krawiec męski
  • B-cia Bodzechowscy Hurtownia towarów włókienniczych

 

 

Stiller i Bielschowsky

Aron (Arnold) Stiller i jego szwagier, Juliusz Bielschowsky, założyli w 1875 r. fabrykę wełnianą, która od 1882 r. mieściła się na ulicy Cegielnianej 80 (dz. Jaracza 52). Początkowo, na 60 mechanicznych krosnach i w apreturze, pracowało 91 robotników. W 1893 r. utworzono spółkę akcyjną. Na przełomie XIX i XX w. zakład zatrudniał już 600 osób i wykazywał roczne obroty na poziomie 1,5 mln rubli. W okresie międzywojennym kapitał spółki wynosił 3 mln złp. Przedsiębiorstwo składało się z przędzalni (960 wrzecion), tkalni (600 krosien), draparni, farbiarni i wykończalni.

Vis a vis przedsiębiorstwa, po drugiej stronie ulicy Cegielnianej (daw. Cegielniana 79, róg Skwerowej, dz. Jaracza 45, róg POW), Arnold Stiller wybudował okazałą willę. Część północna budynku powstała w latach 1890-91. W okresie 1899-1901 dobudowano południowy fragment pałacyku. Willa istnieje do dzisiaj.

 

 

Karol Prusse

W XIX w. Karol Prusse założył firmę zajmującą się produkcją kartonaży, czyli opakowań (pudełek) z kartonu i tektury. Trudno w tej chwili dociec początków działań Pana Karola - pierwsze informacje źródłowe jakie znalazłem, dotyczą lat 90-tych XIX w.

Ok. połowy lat 90-tych XIX w. produkcja Prusse (wtedy jeszcze ręczna) była zlokalizowana pod ówczesnym adresem Zachodniej 64 (dz. Zachodnia 76), w zabudowaniach dzierżawionych od właściciela posesji, Markusa Kutnera (zobacz poniżej). Ok.  1897-08 r. fabrykę zmechanizowano - zainstalowano silnik gazowy o mocy 6 KM.

1897 – „Plan instalacji silnika gazowego o sile 6 koni mechanicznych w fabryce opakowań papierowych Karola Prusse przy ulicy Zachodniej pod numerem 270 w mieście Łodzi”. [zobacz]

1897-98 – ” Projekt instalacji silnika gazowego w fabryce Prusse mieszczącej się w domu Markusa Kutnera w mieście Łodzi przy ulicy Zachodniej pod numerem 270/64”. [zobacz]

W drugiej połowie lat 90-tych XIX w. Karol Prusse kupił posesję drukarza, Rudolfa Luthera, pod ówczesnym adresem Zachodniej 26 (nr hip. 39, dz. Zachodnia 44), ze stojącym na froncie parterowym domem i ręcznym zakładem w podwórzu (litografią, drukarnią i introligatornią). Wyposażenie drukarni Prusse sprzedał Leopoldowi Zonerowi, a budynek fabryczny przystosował pod dzierżawę mechanicznej produkcji włókienniczej.

1898 – „Projekt murowanego, parterowego pomieszczenia mieszącego lokomobilę parową, parterowych ustępów, a także zdjęty z natury plan uwzględniający rozmieszczenie mechanicznych warsztatów tkackich i maszyn, które właściciel Karol Prusse planuje urządzić w miejsce istniejącej tam wcześniej ręcznej fabryki pudeł kartonowych pod numerem 39 przy ulicy Zachodniej w mieście Łodzi, na co otrzymał w 1898 roku zezwolenie Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego”. [zobacz]

Dzięki informacji o pożarze, zamieszczonej w gazecie "Rozwój" (MA), możemy poznać firmy dzierżawiące powierzchnie produkcyjne na posesji K. Prusse w 1910 r. Nieistniejące zabudowania tego odcinka ulicy Zachodniej i zachowany do dzisiaj dawny obiekt fabryczny przy Zachodniej 26, przedstawia refotografia autorstwa Stefana Brajtera - zobacz.

W okresie pierwszej dekady XX w. fabryka kartonaży Karola Prusse była zlokalizowana przy ulicy Wólczańskiej 27. Trudno na tę chwilę stwierdzić, czy w tym samym czasie produkcja była prowadzona równolegle na Zachodniej 64.

Obiekty fabryczne w podwórzu Wólczańskiej 27 zostały wystawione na początku lat 90-tych XIX w. przez ówczesnego właściciela posesji, Naftalego Hersza Poznańskiego. Ok. 1892-93 r. powstała tam parowa przędzalnia i tkalnia wełny.

Pod koniec lat 90-tych XIX w. nieruchomość przeszła w ręce Jakóba Hertza, który wynajmował budynki przemysłowe innym podmiotom. W okresie międzywojennym pod adresem Wólczańskiej 27 funkcjonowało kilkadziesiąt firm różnych branż.

Ok. 1911 r. Karol Prusse wystawił własną fabrykę przy ulicy Pańskiej 52 (dz. Żeromskiego 52). Przed fabryką, jak przystało, stanęła willa właściciela.

W okresie międzywojennym, od ok. 1920 r., przedsiębiorstwo przy Pańskiej 52 przejął syn Karola, Rudolf Prusse.

W 1926 r. powstała firma „Prutomil” Sp. z o.o., zarejestrowana na Pańskiej 52 (później już Żeromskiego 52), z dyrektorem zarządu w osobie Rudolfa Prusse.

W 1927 r. powstała firma „M. Kaczorowska i S-ka” Sp. z o.o., zarejestrowana początkowo pod adresem Kopernika 60 (produkowała w tym czasie pudełka do papierosów dla Polskiego Monopolu Tytoniowego), później Żeromskiego 52. W zarządzie spółki zasiadał Rudolf Prusse.

W 1932 r. powstała firma „Żaba” Sp. z o.o., zarejestrowana na Żeromskiego 52. Członkami zarządu byli Rudolf Prusse (dyrektor) i Karol Prusse jr.

W dokumentach związanych z nacjonalizacją przemysłu po II wojnie światowej, pojawia się firma „Pudełko R. Prusse i S-ka., której produkcja była zlokalizowana przy ulicy Lipowej 83, na posesji fabrycznej należącej do rodziny Golda.

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz

 

Markus Kutner

Przynajmniej od lat 80-tych XIX w. Markus Kutner był właścicielem posesji przy Zachodniej 64 (dz. Zachodnia 76). W drugiej dekadzie XX w. nieruchomość przeszła w ręce Alberta Jarocińskiego, który kupił również dawne obiekty fabryczne Kutnerów przy Łąkowej 4 (zobacz poniżej). W okresie międzywojennym jednopiętrowy dom frontowy przy Zachodniej 64 został podwyższony. Trzypiętrowa kamienica jest jeszcze widoczna na fotografii z lat 60-tych XX w. - zobacz.

W latach 90-tych XIX w. Markus Kutner wystawił obiekty przemysłowe pomiędzy ulicą Łąkową 4, a Elizy vel Ludwiki 55 (dz. Łąkowa 4 - Strz. Kaniowskich 61/63). Powstały tam okazałe budynki tkalni i przędzalni, wraz z obiektami towarzyszącymi.

1894 - "O budowie przez firmę Markus Kutner murowanej, dwupiętrowej tkalni mechanicznej z poddaszem, maszynowni i kotłowni, komina, stajni i ustępów pod numerami 803ki 804vt i 804xu między ulicami Łąkową i Luizy w mieście Łodzi". [zobacz]

1895 - "O zatwierdzeniu projektu nadbudowy przez firmę "Markus Kutner" pomiędzy ulicami Łąkową i Luizy pod numerami 803k-i, 804v-k i 804x-u w Łodzi trzeciego piętra na dwupiętrowej tkalni i budowy parterowej stajni". [zobacz]

1898 - "Projekt budowy trzypiętrowej tkalni i przędzalni, trzypiętrowej dobudówki do istniejącej tkalni, budowy piętrowych komórek, budowy parterowych stróżówek, budowy maszynowni, dwupiętrowej oficyny mieszkalnej i parterowych ustępów na fabrycznej nieruchomości Markusa Kutnera, położonej przy ulicach: Łąkowej i św. Luizy, pod numerami: 803ki, 804wt i 804hn w mieście Łodzi". [zobacz

Można przypuszczać, że zarówno nieruchomość przy Zachodniej 64, jak i fabryka przy Łąkowej 4, należały faktycznie do trzech braci Kutner - Markusa, Henryka i Aleksandra. Świadczy o tym informacja o kredycie zaciągniętym w 1898 r. (AIP).

Taryfy domów z okresu 1903-1914 wymieniają Ryski Bank Handlowy jako właściciela posesji fabrycznej pomiędzy Łąkową 4, a Luizy. Potwierdzeniem tego faktu jest poniższy dokument z 1907 r.

1907 - "Ryski Bank Komercyjny Oddział Łódzki, fabryka, Łódź, ul. Łąkowa 4 - dokumentacja związana z rejestracją kotła parowego". [zobacz]

Inne źródła, również informacje prasowe (AIP), dają dowód funkcjonowania fabryki Kutnera jeszcze w latach 1905-06. Przyczyną oficjalnej zmiany własności mogły być problemy Kutnerów ze spłatą zaciągniętych kredytów.

Po przejęciu nieruchomości przez bank, w byłych obiektach Kutnera funkcjonowały również inne podmioty, m.in. Fabryka Wyrobów Wełnianych "Serejski i Birstein" (Luizy 55), oraz firma Leopolda Landsberga (Łąkowa 4), która działała pod tym adresem jeszcze w latach 20-tych (zobacz poniżej).

Po I wojnie światowej Markus Kutner znika z przemysłowej mapy Łodzi. Czynnym przemysłowcem pozostał Henryk Kutner, prezes założonego w połowie pierwszej dekady XX w. "Stowarzyszenia majstrów przemysłu włóknistego" (AIP). W pierwszej połowie lat 30-tych XX w. Henryk Kutner był współwłaścicielem fabryki "Bracia Piotrkowscy, D. Fuks i S-ka", przy Pomorskiej 141 (MA).

Obiekty przemysłowe przy Pomorskiej 141 (w okresie budowy Pomorska 115) zostały wystawione ok. 1904 r. przez Józefa Rutenberga.

1904 - "O budowie przez Józefa Rutenberga, w mieście Łodzi przy ulicy Średniej pod numerem 115/301, murowanej, trzypiętrowej przędzalni wełny i innych zabudowań fabrycznych, składających się z: parterowej kotłowni i maszynowni, komina, parterowych trzepalni i wilkowni, parterowego, w części piętrowego kantoru, ustępów oraz drewnianej wieży ciśnień". [zobacz]

W ostatnich latach okresu międzywojennego Henryk Kutner prowadził, już samodzielnie, przędzalnię bawełny wykorzystującą obiekty i maszyny fabryki Jakuba Kestenberga, przy Sterlinga 26 (MA).  

Na uwagę zasługują, wymienieni powyżej, bracia Piotrkowscy (Moszek vel MaurycyBajrysz vel Bernard i Abram vel Adolf), właściciele okolicznych parceli przy ulicy Luizy. W okresie międzywojennym Panowie Piotrkowscy partycypowali w kilku przedsiębiorstwach, w których możemy odnaleźć znajome nazwiska (Henryk Kutner, Jonas Glücksmann i Issaj Treszczański) i adres pobliskiej fabryki przy Leszno 39 (dz. Żeligowskiego 43, obiekty nie istnieją).

Wracamy do posesji fabrycznej przy Łąkowej 4 - Luizy vel Ludwiki 55 (od 1921 r. Strz. Kaniowskich). Po I wojnie światowej pojawiają się nowi właściciele nieruchomości, prawdopodobnie już wtedy podzielonej, a wśród nich Albert Jarociński (obiekty od strony Luizy), oraz Stanisław Zylberman (obiekty od strony Łąkowej).

W okresie pierwszej połowy lat 20-tych XX w. funkcjonowały pod adresem Łąkowej 4 następujące przedsiębiorstwa (lista jest z pewnością niepełna):

  • Bracia Biszkowicz, fabryka i sprzedaż manufaktury (MA),
  • Fabryka Tkanin Wzorzystych B. A. Gliksman, od 1923 r. Sp. Akc. (MA),
  • Leopold Landsberg, mechaniczna tkalnia manufaktury (MA).

W latach 30-tych okresu międzywojennego, w dawnych zabudowaniach Kutnerów przy Łąkowej 4 funkcjonowała, prawdopodobnie już samodzielnie, Fabryka Tkanin Wzorzystych B. A. Gliksman. W tym czasie pod adresem Strz. Kaniowskich 63 działały: Fabryka Chustek i Wyrobów Włóknistych A. Szpilka (MA), oraz Bracia Mirscy i Wasserman. Przemysł Wełniany (MA).

 

Przy okazji fabryki na Łąkowej 4, warto przyjrzeć się trzem postaciom, które łączyło nazwisko Glücksman (Gliksman).

  • Boruch Bendet Glücksman (Gliksman) - syn Abrahama, urodzony w Zgierzu, w 1862 r. (MA). Jako data rozpoczęcia działalności przemysłowej podawany jest rok 1892. Trudno mi w tej chwili określić, gdzie i jakie działania miały miejsce w latach 90-tych XIX w. Przez pierwszych kilkanaście lat XX w. Boruch Glücksman, pod szyldem firmy "B. A. Glücksman" ((litera "A" oznaczała prawdopodobnie "Abrahamowicz", od imienia ojca), funkcjonował przy Spacerowej 3 (zobacz poniżej) i Długiej 91, a w okresie międzywojennym przy Łąkowej 4. Osobę Borucha Gliksmana, filantropa i aktywnego członka łódzkiej społeczności, przedstawia informacja prasowa, jaka ukazała się w czasopiśmie "Głos Poranny" z okazji jego 75 urodzin (MA).
  • Barnard (vel Berek, vel Benert) Glücksman (Gliksman) - przynajmniej od drugiej połowy lat 80-tych zajmował się produkcją chustek wełniany. Jako adres zakładu wymieniane są różne lokalizacje przy ulicy Piotrkowskiej (nr 78, 79 i 48). Bernard Glücksman wystawił w drugiej połowie lat 90-tych XIX w. okazałą kamienicę narożną u zbiegu Spacerowej 44 i Andrzeja 7 (dz. al. Kościuszki 36 i Andrzeja 7), według projektu Dawida Lande. Po śmierci Bernarda, prawdopodobnie na początku drugiej dekady XX w., jednym ze współwłaścicieli kamienicy była wdowa, Gitla (Gitel) Gliksman (MA).
  • Jonas Glücksman (Gliksman) - działalność w spółce "Jonas Glücksmann i Issaj Treszczański".

Czy wymienieni powyżej Panowie byli spokrewnieni? Do wyjaśnienia.

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz

 

Fabryka przy Spacerowej 3

Przynajmniej od lat 80-tych XIX w. posesja o nr hip. 783a, położona pomiędzy ulicą Spacerową 3 i Wólczańską 12 (dz. al. Kościuszki 3 i Wólczańska 20), należała do Ludwika Friedländera i Artura Tienemana. Od ok. 1912 r., obok Artura Tienemana, wymieniana jest Felicja Friedländer.

Nieruchomość przy Spacerowej 3 miała od początku charakter fabryczny. Obiekty przemysłowe funkcjonowały już w latach 80-tych XIX w. W 1888 r. prowadziła tam działalność spółka „Schmidt i Pfitze”, produkująca na ręcznych warsztatach chustki półjedwabne (MA). W latach 90-tych XIX w. spółka zatrudniała ponad 80 robotników (MA). Przedsiębiorstwo „Schmidt i Pfitze” zakończyło działalność przy Spacerowej ok. 1903 r., a jego miejsce zajęła firma Borucha Glücksmana, wytwarzająca wyroby lniane – „Łódzka Lniana Manufaktura B. A. Glücksman”, później „Łódzki Przemysł Lniany B. A. Glücksman” (MA). Firma Glücksmana działała przy Spacerowej 3 przez kilkanaście lat. W tym czasie dzierżawiła również powierzchnie produkcyjne w obiektach Roberta Guse przy ulicy Długiej 91 (dz. Gdańska 91).

W czasie I wojny światowej posesja przy Spacerowej/Wólczańskiej zmieniła właścicieli. Przeszła w ręce spółki „M. S. Herszenberg, Synowie i Halberstadt. Przemysł Wełniany”. Tak jak poprzednio, obiekty przemysłowe przy Spacerowej 3 (od 1917 r. Kościuszki) były oddawane w dzierżawę. Funkcjonowały tutaj, miedzy innymi:

  • mechaniczna pończoszarnia - firma „Corona”, właściciel Hersz Berliner,
  • mechaniczna wytwórnia watoliny - właściciel Mordka Makowski,
  • skład przędzy - właściciel firma Jonas Birnbaum.

W okresie międzywojennym nowi właściciele prowadzili przy Kościuszki 3 administrację przedsiębiorstwa, dom handlowy i skład towarów (wcześniej skład mieścił się przy ulicy Krótkiej, dz. Traugutta), a produkcja wyrobów wełnianych funkcjonowała przy al. 1 Maja 121. W połowie lat 30-tych XX w. przedsiębiorstwo Herszenberg-Halberstadt zatrudniało 300 robotników, 15 urzędników i 4 osoby personelu technicznego. Męskie i damskie wyroby wełniane eksportowano eksportowano do Chin (MA).

Obiekty przemysłowe przy al. 1 maja (dawniej Pasaż Szulca) zostały wystawione na początku XX w. przez Edmunda Grau.

1903 - "Projekt zastępczy budowy murowanych, parterowych: przędzalni wełny wraz z dobudówkami dla wilka, kotłowni i maszynowni, komina fabrycznego, dwóch, parterowych szop, parterowego kantoru, stajni, ustępów i parterowego magazynu wełny u Edmunda Grau pod numerem 1577 i 78/121 przy Pasażu Szulca w mieście Łodzi". [zobacz]

 

MA (materiały archiwalne) - zobacz

 

26 marca 2015

Zostań PATRONEM piotrkowska-nr

________________________________________________________________________________________________________________________________________

 

piotrkowska-nr.pl

© Wszystkie prawa zastrzeżone